Cần "hộ chiếu xanh" cho trái dừa bước vào thị trường toàn cầu

Nhận định được PGS.TS Diệp Thanh Tùng - Phó Hiệu trưởng Đại học Trà Vinh, nêu tại tọa đàm “Trái dừa phát thải thấp (low-carbon-coconut) - Giải pháp canh tác, thị trường và thu nhập bền vững”, do Đại học Trà Vinh phối hợp với Công ty TNHH Hệ sinh thái VOS Holdings tổ chức sáng ngày 30/1.

PGS.TS Diệp Thanh Tùng - Phó Hiệu trưởng Đại học Trà Vinh.

Tọa đàm nhằm thúc đẩy mô hình sản xuất dừa xanh, giảm phát thải khí nhà kính, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường, đồng thời nâng cao thu nhập cho người trồng dừa. Đây cũng là diễn đàn kết nối giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và người sản xuất trong bối cảnh ngành dừa đứng trước nhiều thay đổi mang tính căn bản.

Theo các chuyên gia, thị trường hiện nay không chỉ quan tâm đến chất lượng trái dừa, mà còn đặt ra hàng loạt câu hỏi về cách thức sản xuất: dừa được trồng ở đâu, theo quy trình nào, có ghi chép và truy xuất được quá trình canh tác hay không, mức độ phát thải ra sao và có phù hợp với các tiêu chí ESG, Net Zero hay không. Những yêu cầu này vừa tạo áp lực, vừa mở ra cơ hội tái cấu trúc chuỗi giá trị ngành dừa theo hướng hiện đại và bền vững hơn.

Đã đến lúc, trái dừa cần một "tấm hộ chiếu xanh" để bước vào thị trường toàn cầu.

TS Đoàn Văn Công - Trung tâm Nghiên cứu Thích ứng Biến đổi Khí hậu và Hỗ trợ Phát triển Cộng đồng (LOTUS Mekong), Đại học Trà Vinh cho biết, Việt Nam hiện có khoảng 200.000 ha dừa, sản lượng 2,1 - 2,3 triệu tấn mỗi năm, thuộc nhóm ba quốc gia xuất khẩu dừa hàng đầu thế giới. Cây dừa là một trong số ít cây trồng hội tụ ba yếu tố quan trọng: tạo sinh kế cho hàng trăm nghìn hộ dân, thích ứng tốt với hạn mặn và có chuỗi giá trị xuất khẩu đa dạng từ dừa tươi đến chế biến sâu.

Theo TS Công, phát thải trong canh tác dừa chủ yếu đến từ việc sử dụng phân bón và vật tư đầu vào chưa hợp lý, quản lý nước tưới chưa tối ưu và chưa tận dụng hiệu quả phụ phẩm. Khi nhìn đúng vào các nguồn phát thải này, việc giảm phát thải đồng thời cũng giúp giảm chi phí đầu vào, cải thiện độ bền của đất và hệ sinh thái vườn, ổn định năng suất và chất lượng trái dừa trong dài hạn.

Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy, quản lý dinh dưỡng hợp lý có thể giảm 20 - 30% lượng phân bón mà không làm giảm năng suất, đồng thời giảm phát thải khí N₂O, một khí nhà kính có cường độ cao. Bên cạnh đó, dừa là cây lâu năm, sinh khối lớn. Việc trồng xen, phủ đất, tăng hàm lượng hữu cơ không chỉ giúp giảm phát thải mà còn tăng khả năng hấp thụ carbon, mở ra tiềm năng tham gia các chương trình carbon trong tương lai.

Về thị trường, báo cáo PwC - Voice of the Consumer 2024 cho thấy, 72% người tiêu dùng Việt Nam sẵn sàng chi trả cao hơn cho sản phẩm bền vững, 54% chấp nhận trả thêm khoảng 10% cho sản phẩm có chứng nhận xanh. Trung Quốc, thị trường tiêu thụ khoảng 4 tỷ quả dừa mỗi năm cũng đang chuyển từ nhập khẩu số lượng lớn sang nhập khẩu có kiểm soát, ưu tiên truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng và sản xuất an toàn, bền vững.

“Các thị trường Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Trung Đông đều có xu hướng tương tự. Trong bối cảnh đó, các hợp tác xã, hội quán và vùng trồng đóng vai trò then chốt. Không chỉ tổ chức sản xuất, các đơn vị này còn là đầu mối tạo dựng niềm tin thị trường thông qua chuẩn hóa quy trình canh tác, thống nhất ghi chép và quản lý dữ liệu, từng bước tiếp cận các công cụ đo lường và minh bạch hóa sản xuất”, TS Công phân tích.

Th.S Biện Thị Hằng Nga - Giám đốc Đào tạo Công ty TNHH Hệ sinh thái VOS Holdings.

Trong khi đó, Th.S Biện Thị Hằng Nga - Giám đốc Đào tạo Công ty TNHH Hệ sinh thái VOS Holdings cho rằng, nếu trước đây chuyển đổi xanh, phát triển bền vững hay ESG còn được xem là định hướng dài hạn, thì hiện nay đã dần trở thành điều kiện bắt buộc của thị trường.

“Áp lực xuất phát từ thực tế sản xuất dừa vẫn còn manh mún, phân tán, dựa nhiều vào kinh nghiệm, thiếu dữ liệu, trong khi thị trường lại yêu cầu minh bạch đầu vào - đầu ra, truy xuất theo lô và đo lường phát thải”, bà Nga lo ngại.

Tại tọa đàm, PGS.TS Diệp Thanh Tùng - Phó Hiệu trưởng Đại học Trà Vinh cho biết, sau quá trình tái cơ cấu và tập trung nguồn lực nông nghiệp, chỉ riêng ngành dừa tỉnh Vĩnh Long đã khẳng định vị thế là một trong những trụ cột kinh tế xanh của vùng với quy mô khoảng 120.000 ha, chiếm hơn 50% diện tích dừa của cả nước.

Theo ông Tùng, trong những ngày gần đây, giá dừa khô đã giảm sâu, có lúc có nơi còn dưới 60 ngàn đồng/chục. Những chuyển biến của thị trường rất nhanh và giá bán rất phụ thuộc vào thị trường nước ngoài, việc này mở ra cơ hội nhưng cũng rất nhiều thách thức cho ngành dừa Việt Nam và yêu cầu đặt ra đối với ngành dừa Việt Nam không chỉ dừng lại ở việc gia tăng diện tích hay năng suất.

“Đã đến lúc, trái dừa cần một "tấm hộ chiếu xanh" để bước vào thị trường toàn cầu. Vì thế giới đang vận hành theo những luật chơi mới. Các cam kết tại COP26 và các quy định khắt khe như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) hay còn gọi là "Thuế Carbon" của Liên minh Châu Âu (áp dụng từ 1/1 vừa qua) hay Quy định chống phá rừng của EU không còn là những khái niệm xa xôi. Đó là thực tế mà mỗi trái dừa của bà con nông dân phải đối mặt nếu muốn xuất khẩu một cách bền vững.

Tất cả những cơ hội và thách thức nêu trên chỉ có thể tận dụng và vượt qua bằng sự gắn kết chặt chẽ của mô hình "Bốn nhà": Nhà nước định hướng, Nhà khoa học cung cấp giải pháp, Nhà doanh nghiệp kết nối thị trường và Nhà nông trực tiếp thực hành sản xuất”, PGS.TS Diệp Thanh Tùng nhận định.