Giải pháp để ‘trái cây vua’ giữ vững vị thế

Thăng trầm xuất khẩu

Dù diện tích vùng trồng đang tăng nóng, các chuyên gia nhận định sầu riêng vẫn tiếp tục là một trong những mặt hàng trái cây chủ lực của Việt Nam trong thời gian tới.

Kiểm nghiệm sầu riêng xuất khẩu.

Sau giai đoạn đầy biến động của năm 2025 do các rào cản kỹ thuật từ thị trường nhập khẩu, đặc biệt là của Trung Quốc, hiện ngành hàng đã ghi nhận những tín hiệu phục hồi tích cực. Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng vẫn còn nhiều khó khăn, đòi hỏi ngành hàng sầu riêng phải tái cơ cấu sản xuất theo hướng chuyên nghiệp, minh bạch và bền vững.

Có thể nói, sau khi xuất khẩu tăng đột biến vào năm 2024, đạt kim ngạch ấn tượng 3,3 tỷ USD thì sầu riêng vướng phải khó khăn và lập tức lao dốc vào những tháng đầu năm 2025 khi Trung Quốc tăng cường kiểm tra dư lượng Cadimi và vàng O, tăng cường kiểm dịch đối với sầu riêng Việt Nam.

Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT), 5 tháng đầu năm 2025, kim ngạch xuất khẩu chỉ đạt 387 triệu USD, giảm đến 58% so cùng kỳ. Trong đó, xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc giảm tới 67%, còn 278 triệu USD. Điều này kéo theo giá thu mua mặt hàng “trái cây vua” này tại vườn sụt giảm mạnh, chỉ còn khoảng 30.000 đồng/kg đối với sầu riêng Ri6, khoảng 50.000 đồng/kg đối với sầu riêng Thái - mức thấp nhất kể từ đầu năm 2024 đến nay.

Từ quý III đến cuối năm 2025, xuất khẩu sầu riêng mới phục hồi mạnh khi các doanh nghiệp và cơ quan quản lý khắc phục các yêu cầu kỹ thuật, hoàn thiện mã số, vùng trồng, cơ sở đóng gói và quy trình truy xuất nguồn gốc, qua đó, đưa tổng sản lượng xuất khẩu sầu riêng đạt mức kỷ lục 3,8 - 4 tỷ USD.

Những tháng đầu năm 2026 xuất khẩu sầu riêng tiếp tục giữ đà tăng trưởng. Theo Bộ NN&MT, Cục Hải quan và các cơ quan quản lý, chỉ trong hai tháng đầu năm, kim ngạch xuất khẩu sang Trung Quốc đạt khoảng 135 triệu USD, tăng gần 398% so cùng kỳ năm trước, chiếm 92% tổng kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam.

Đến hết tháng 5 năm 2026, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng đạt khoảng 562, 4 triệu USD, tăng hơn 45% so với cùng kỳ năm 2025 và chiếm 20% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả của cả nước. Trung Quốc tiếp tục là thị trường tiêu thụ lớn nhất với 482 triệu USD, chiếm 87,5% tổng giá trị xuất khẩu.

Ngoài Trung Quốc, sầu riêng Việt Nam được xuất khẩu qua các thị trường như Hồng Kông, Hoa Kỳ và Canada dù số lượng vẫn còn hạn chế nhưng mở ra nhiều cơ hội cho sầu riêng Việt Nam ra thị trường quốc tế.

Nghị quyết 36 gỡ nút thắt cấp mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói

Mặc dù xuất khẩu sầu riêng phục hồi mạnh, ngành hàng sầu riêng vẫn đang đối mặt với những khó khăn thách thức cần được tháo gỡ để không tái lại trường hợp như hồi năm 2025, việc xuất khẩu bị ách tắc do chính sách kiểm soát chất Cadimi và vàng O trong sầu riêng của Trung Quốc.

Những khó khăn thách thức trước hết là sự phụ thuộc quá lớn vào thị trường Trung Quốc. Hiện gần 95% kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam vẫn tập trung vào một thị trường. Vì thế, khi chính sách nhập khẩu thay đổi hoặc hoạt động thông quan bị gián đoạn thì toàn bộ chuỗi sản xuất trong nước chịu tác động trực tiếp ngay.

Việc Trung Quốc tăng cường kiểm tra dư lượng Cadimi, chất vàng O và nhiều chỉ tiêu an toàn thực phẩm khác cũng là một thách thức. Bởi chỉ cần một số lô hàng vi phạm là ảnh hưởng ngay đến uy tín ngành hàng và khó khăn trong xuất khẩu khiến giá cả lao dốc, ảnh hưởng rất lớn đến thu nhập của người nông dân trồng sầu riêng.

Trong khi đó, diện tích trồng sầu riêng đang tăng nóng (hiện gần 200 ngàn ha với tổng sản lượng ước tính hơn 2 triệu tấn), tình trạng mở rộng diện tích tự phát diễn ra ở nhiều địa phương. Nhiều hộ dân chuyển đổi từ cây trồng khác sang sầu riêng mà chưa tính toán đầy đủ về điều kiện đất đai, nguồn nước, thị trường tiêu thụ và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Kim ngạch xuất khẩu tăng, nhưng nhiều thời điểm giá sầu riêng lại giảm sâu do nguồn cung tăng nhanh, doanh nghiệp hạn chế thu mua hoặc ách tắc trong kiểm nghiệm và thông quan. Chi phí logistics, bảo quản lạnh vật tư nông nghiệp và nhân công tiếp tục tăng, trong khi năng lực chế biến còn nhiều hạn chế khiến giá trị gia tăng của ngành hàng chưa cao.

Tình trạng bẻ kèo vẫn thường xuyên diễn ra. Khi thị trường biến động, nhiều thương lái sẵn sàng “bẻ kèo, ép giá” hoặc cố tình kéo dài thời gian cắt khiến sầu riêng bị quá lứa, hư hại. Tình trạng này kéo dài nhiều năm qua, diễn ra tranh chấp giữa nhà vườn và thương lái, thậm chí có trường hợp dẫn đến cự cãi, xô xát, gây mất an ninh trật tự địa phương.

Nhà vườn Đồng bằng sông Cửu Long vào vụ thu hoạch sầu riêng.

Một khó khăn nữa là ở việc cấp mã số vùng trồng, điều này cũng là điểm nghẽn lớn. Ông Nguyễn Văn Mười - Phó Tổng Thư ký VINARUIT cho biết, đặc thù của nông nghiệp Việt Nam là sản xuất phân tán, nên yêu cầu về diện tích tối thiểu 10 ha là thách thức không nhỏ. Nhiều nhà vườn chỉ có diện tích 2-3 ha, đã được cấp mã truy xuất nguồn gốc nhưng chưa đủ điều kiện để cấp mã số vùng trồng. Có trường hợp đủ các điều kiện về diện tích và truy xuất nguồn gốc nhưng lại vướng quy định về sản xuất chuyên canh một loại cây.

Để giữ vững vị thế ngành hàng tỷ USD này, theo các chuyên gia, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, cần quy hoạch lại vùng trồng theo hướng tập trung, kiểm soát chặt việc mở rộng diện tích, tránh phát triển nóng dẫn đến cung vượt cầu; tăng cường quản lý mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói.

Những vi phạm về truy xuất nguồn gốc, hoặc gian lận về mã số vùng trồng cần được xử lý nghiêm nhằm bảo vệ uy tín của ngành hàng; áp dụng quy trình sản xuất an toàn, giảm phân bón hóa học, tăng sử dụng phân hữu cơ và kiểm soát chặt dư lượng Cadimi phải trở thành yếu tố bắt buộc trong toàn chuỗi sản xuất; thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân thông qua việc hợp đồng bao tiêu ổn định, chia sẻ thông tin thị trường và hỗ trợ kỹ thuật sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế. Đồng thời, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, ngoài Trung Quốc, cần mở rộng thị trường tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Hoa Kỳ, Australia, EU và Trung Đông để giảm rủi ro do phục thuộc vào một thị trường.

Theo các chuyên gia, triển vọng ngành hàng sầu riêng vẫn rất tích cực, nhu cầu sẽ tiếp tục tăng trên thị trường quốc tế, đặc biệt là tại Trung Quốc. Tuy nhiên, tăng trưởng bền vững sẽ không còn phụ thuộc vào việc mở rộng diện tích vùng trồng mà phải “chuyển tư duy từ tăng sản lượng, số lượng sang nâng cao chất lượng” sầu riêng.

Ngày 31/7/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 36/2026/NQ-CP về đơn giản hóa thủ tục hành chính trong cấp mã số vùng trồng (MSVT) và mã số cơ sở đóng gói (MSĐG). Điểm nổi bật của Nghị quyết là rút ngắn mạnh thời gian giải quyết hồ sơ, trong đó thời gian cấp mới, cấp lại hoặc điều chỉnh mã số được rút ngắn không quá 3 ngày làm việc nếu hồ sơ hợp lệ, thay vì dài hơn theo quy định trước đây.

UBND xã được giao tiếp nhận, thẩm định và cấp MSVT, MSĐG theo phân cấp của địa phương, giúp người dân không phải đi lên cấp tỉnh như trước. UBND cấp tỉnh có trách nhiệm bố trí nguồn lực cho cấp xã thực hiện. Đồng thời, cơ quan chuyên môn cấp tỉnh làm đầu mối cập nhật công khai danh sách và trạng thái hoạt động của mã số. Đối với các trường hợp cấp mã số theo cơ chế tự khai, Chủ tịch UBND cấp xã có trách nhiệm tổ chức hậu kiểm trong thời gian tối đa 3 tháng kể từ ngày cấp.

Nghị quyết 36 có ý nghĩa rất quan trọng đối với ngành hàng sầu riêng, nhất là hoạt động xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc, nhờ rút ngắn thời gian đăng ký mã số trước mùa thu hoạch, giảm chi phí và thủ tục cho hợp tác xã, tổ hợp tác, người dân và doanh nghiệp, từ đó, đẩy nhanh việc mở rộng các vùng nguyên liệu đủ điều kiện xuất khẩu sầu riêng.