Trách nhiệm giới trong kinh doanh: Nhìn từ câu chuyện Vinasamex

Tại hội thảo "Thực hành thương mại bền vững để xuất khẩu hiệu quả cho doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ và doanh nghiệp có trách nhiệm giới" diễn ra mới đây, chia sẻ của bà Nguyễn Thị Huyền - Tổng Giám đốc CTCP Sản xuất và Xuất khẩu quế, hồi Việt Nam (Vinasamex) về hành trình hơn một thập kỷ theo đuổi phát triển bền vững, trong đó bình đẳng giới trở thành một phần trong cách doanh nghiệp xây dựng chuỗi giá trị, gây nhiều chú ý.

Vinasamex bắt đầu hoạt động trong lĩnh vực quế, hồi từ năm 2006 và chính thức thành lập năm 2012. Đến năm 2013, doanh nghiệp quyết định thay đổi chiến lược, chuyển sang mô hình phát triển bền vững và xây dựng chuỗi giá trị khép kín.

Theo bà Huyền, thời điểm đó, khái niệm phát triển bền vững hay mô hình kinh doanh theo chuỗi cung ứng, chuỗi giá trị còn khá mới tại Việt Nam. Không ít người trong ngành cho rằng Vinasamex “bị điên, bị khùng, thừa thời gian” khi lựa chọn một hướng đi khó và tốn kém.

Trước đó, doanh nghiệp đã xây dựng được thương hiệu tại thị trường Trung Đông, đồng thời xuất khẩu sang Ấn Độ, Bangladesh và Singapore. Tuy nhiên, mô hình kinh doanh chủ yếu dựa vào cạnh tranh về giá khiến doanh nghiệp nhận ra đây không phải nền tảng cho lợi nhuận bền vững.

“Chúng tôi quay lại và nhận thấy khoảng 90% người dân trong chuỗi giá trị của mình là đồng bào dân tộc thiểu số tại các tỉnh miền núi phía Bắc như Tày, Nùng, Dao, Mường; 80% trong số đó là phụ nữ”, bà Huyền nói.

Trước đây, sản phẩm của người dân chủ yếu được bán cho tư thương. Giá cả phụ thuộc nhiều vào tư thương và thị trường Trung Quốc nên thu nhập bấp bênh, không ổn định. Họ nghèo và mãi nằm trong cảnh nghèo dù có sản phẩm để bán.

Từ thực tế đó, Vinasamex lựa chọn xây dựng mô hình kinh doanh theo chuỗi giá trị, đồng hành với nông dân, cải thiện vùng nguyên liệu và quy trình sản xuất, đồng thời nâng chuẩn sản phẩm để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Doanh nghiệp tập trung vào những thị trường cao cấp như châu Âu, Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Nhưng theo bà Huyền, lý do để Vinasamex theo đuổi con đường này không chỉ nằm ở việc bán được hàng với giá cao hơn mà theo cách tiếp cận khác: "cứ cho đi trước thì sẽ nhận lại”.

Đến nay, Vinasamex đang đồng hành với khoảng 4.007 hộ nông dân, ký hợp đồng bao tiêu trực tiếp sản phẩm và hỗ trợ người dân đạt 17 chứng nhận quốc tế trên diện tích 7.700 ha. Doanh nghiệp cũng đo lường thu nhập của từng hộ dân. Sau 10 năm tham gia chuỗi giá trị, thu nhập của người dân đã tăng từ khoảng 10 triệu đồng/ha/năm lên 120-150 triệu đồng/ha/năm, tức tăng gần 20 lần.

Ở góc độ người mua, bà Nguyễn Thị Thanh Tuyền - Giám đốc điều hành CTCP Thương mại Duy Anh - IPP Travel Retail thuộc Tập đoàn Liên Thái Bình Dương (IPPG), cho biết, với quy mô chuỗi cung ứng lớn, IPPG không chỉ đặt yêu cầu về chất lượng sản phẩm và hiệu quả kinh doanh mà còn quan tâm đến trách nhiệm xã hội và trách nhiệm giới.

Nếu trước đây việc lựa chọn nhà cung cấp xoay quanh “tam giác vàng” gồm chất lượng, giá cả và tiến độ giao hàng, thì những năm gần đây IPPG đã nâng lên thành “tứ giác giá trị”, bổ sung tiêu chí về trách nhiệm, trong đó có ESG và trách nhiệm giới.

IPPG đã tham gia các cam kết về ESG và trách nhiệm giới khoảng 2-3 năm và đang hướng tới việc các nhà cung cấp cùng tham gia.

Tuy nhiên, bà Tuyền thừa nhận đây không phải yêu cầu dễ dàng đối với các doanh nghiệp siêu nhỏ, đặc biệt là doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ, bởi họ thường hạn chế về tài chính và nguồn lực.

Theo bà, thay vì chỉ đặt ra yêu cầu, IPPG đang hướng tới việc đồng hành với doanh nghiệp trước, sau đó tổ chức các hoạt động kết nối và hỗ trợ để các nhà cung cấp từng bước đáp ứng các cam kết ESG.

“Đối với doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm, đó không chỉ là vấn đề chi phí mà còn mang lại một giá trị cao hơn, đó là uy tín”, bà Tuyền nói, đồng thời cho rằng niềm tin của khách hàng đối với sản phẩm sẽ trở thành “tấm hộ chiếu” giúp doanh nghiệp tự tin hơn khi bước vào thị trường quốc tế.

Từ góc nhìn thị trường châu Âu, ông Nguyễn Hải Minh - Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham), cho biết EU là một trong những khu vực đi đầu trong việc đưa các yêu cầu về bình đẳng giới và trách nhiệm xã hội vào hoạt động doanh nghiệp.

Với các doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp niêm yết, EU đã có những yêu cầu cụ thể liên quan đến cân bằng giới trong ban điều hành hoặc hội đồng quản trị. Trong thẩm định chuỗi cung ứng, người lao động cũng là một tiêu chí quan trọng.

Khi doanh nghiệp châu Âu kiểm tra nhà máy hoặc quy trình thu mua, họ không chỉ xem xét sản phẩm mà còn đánh giá điều kiện làm việc, chế độ dành cho người lao động, bình đẳng giới và chống phân biệt đối xử.

Theo ông Minh, những yêu cầu này ban đầu có thể tạo thêm áp lực tuân thủ, nhưng khi doanh nghiệp có hệ quy chiếu rõ ràng và nâng cao trách nhiệm giải trình, các yêu cầu về phát triển bền vững sẽ mang lại những giá trị tích cực cho hoạt động kinh doanh.

Thực tế tại doanh nghiệp ông đang phụ trách cũng cho thấy môi trường làm việc đa dạng có thể tạo ra những kết quả đáng chú ý. Hơn 90% nhân viên là nữ, trong khi ban điều hành và ban giám đốc gần như toàn bộ là nữ.

Như vậy, trách nhiệm giới không chỉ là câu chuyện của những doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ, mà ngày càng trở thành một phần trong yêu cầu của chuỗi cung ứng và thị trường quốc tế.

Theo bà Nguyễn Kim Lan - Quản lý Chương trình tăng cường quyền năng kinh tế cho phụ nữ, UN Women Việt Nam, các tiêu chuẩn phát triển bền vững ngày càng được người mua đưa vào yêu cầu đối với nhà cung cấp. Vì vậy, doanh nghiệp ở cả phía mua và bán đều cần thích ứng.

Phát triển bền vững bao gồm kinh doanh bao trùm, kinh doanh tuần hoàn và ESG. Trong đó, kinh doanh bao trùm hướng tới việc đưa phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số, lao động ở vùng sâu, vùng xa, vùng biển đảo... vào hệ sinh thái kinh doanh.

Để thúc đẩy bình đẳng giới trong doanh nghiệp và chuỗi cung ứng, UN Women đang sử dụng hai công cụ chính là nguyên tắc trao quyền cho phụ nữ (WEPs) và mua sắm có trách nhiệm giới.

Nếu WEPs tập trung vào thúc đẩy bình đẳng giới tại nơi làm việc, thị trường và cộng đồng, thì mua sắm có trách nhiệm giới hướng tới cả bên mua và nhà cung ứng.

Hiện Việt Nam có 280 doanh nghiệp tham gia cộng đồng doanh nghiệp thực hiện WEPs. Trong hoạt động mua sắm, các tổ chức quốc tế cũng đưa tiêu chí về doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ hoặc lãnh đạo và việc thực hành bình đẳng giới vào hồ sơ mời thầu. Doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chí này có thể được cộng điểm ưu tiên.

Việt Nam cũng đã từng bước đưa nguyên tắc mua sắm có trách nhiệm giới vào chính sách. Theo bà Lan, Luật Đấu thầu sửa đổi có các quy định ưu tiên doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ, doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động nữ và một số nhóm doanh nghiệp, lao động đặc thù; trong đó có các gói thầu dưới 20 tỷ đồng.

Từ góc độ hỗ trợ doanh nghiệp, UN Women đang triển khai 4 nhóm hoạt động gồm phối hợp với cơ quan Chính phủ hoàn thiện chính sách; làm việc với doanh nghiệp mua hàng để thúc đẩy các tiêu chuẩn về bình đẳng giới và phát triển bền vững trong chuỗi cung ứng; nâng cao năng lực cho doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa; và kết nối kinh doanh trong nước, khu vực và quốc tế.

Trong đó, với doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ, bà Lan nhấn mạnh rằng chỉ sở hữu doanh nghiệp thôi chưa đủ để có lợi thế. Doanh nghiệp cần chứng minh năng lực cạnh tranh, thực hiện bình đẳng giới và phát triển bền vững.

Nhìn từ câu chuyện của Vinasamex đến yêu cầu của các tập đoàn lớn và thị trường quốc tế, trách nhiệm giới đang dần chuyển từ một lựa chọn mang tính tự nguyện thành một yếu tố có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tham gia chuỗi cung ứng.

Với doanh nghiệp, chi phí cho các tiêu chuẩn, hệ thống kiểm soát hay đào tạo có thể là khoản đầu tư lớn ở giai đoạn đầu. Nhưng khi những yêu cầu về ESG, bình đẳng giới và mua sắm có trách nhiệm ngày càng phổ biến, đây cũng có thể trở thành một phần năng lực cạnh tranh để doanh nghiệp tiếp cận những thị trường và khách hàng có giá trị cao hơn.