Pháp luật

Thẩm định Pháp lý giao dịch mua bán & sáp nhập Doanh nghiệp (M&A)

(DNHN) - Các phi vụ mua bán sáp nhập doanh nghiệp (M&A) tăng mạnh trong năm 2012 và trở thành chiến lược phát triển của các doanh nghiệp tư nhân. Các doanh nghiệp kỳ vọng hình thức mua bán sáp nhập là cách thức tăng trưởng nhanh cũng như tạo dựng chiến lược phát triển mới trong điều kiện kinh tế, tài chính khó khăn như hiện nay. Tạp chí DN&HN xin giới thiệu bài viết về thẩm định tính pháp lý trong giao dịch M&A của LS. Phạm Chí Cô

Hạt nhân của quá trình thẩm định chi tiết doanh nghiệp đó là thẩm định tình hình tài chính (financial due diligence - FDD) và thẩm định tình trạng pháp lý (legal due diligence - LDD) được thực hiện bởi luật sư hoặc chuyên gia pháp lý.

 

Trong tổng thể một cấu trúc pháp lý giao dịch M&A, rõ ràng điểm khởi đầu của một “giao dịch” mua bán, sáp nhập các bên phải xác định được “hàng hóa” giao dịch được hình thành, sở hữu và quản lý bởi bên bán một cách hợp pháp.

 

Doanh nghiệp mục tiêu trong giao dịch M&A, là một thực thể pháp lý đặc biệt, hàng ngày hàng giờ tự xác lập cho mình các quyền và nghĩa vụ pháp lý. Bởi vậy, các quyền và nghĩa vụ có hợp pháp chỉ có thể được phản ánh trung thực thông qua quá trình thẩm định pháp lý hàng hóa đó.

 

Trong quá trình kết nối giao dịch, song song với quy trình thẩm định, phân tích về chiến lược, tiềm năng, cơ hội phát triển của doanh nghiệp, các vấn đề về tài chính, các dự án đầu tư, bộ máy quản lý, nhân sự, văn hóa doanh nghiệp…thì kết quả của LDD là cơ sở quan trọng nhất của đưa ra quyết định M&A.

 

Sự việc

 

Một Cty bất động sản mua lại toàn bộ một Cty là chủ đầu tư phát triển một Dự án tòa nhà văn phòng. Sau khi mua lại, cty bất động sản phát hiện ra hàng loại các trình tự, thủ tục triển khai Dự án, thủ tục đền bù chưa phù hợp với quy định của Pháp luật và Dự án bị khiếu kiện có nguy cơ bị thu hồi.

 

Một Cty mua lại một Cty TNHH để chuyển đổi thành Cty TNHH MTV, khi chuyển đổi đã gặp một số vướng mắc, phải dừng mọi thủ tục pháp lý do có thành viên Cty TNHH trước đây nhận chuyển nhượng vốn mà chưa giải quyết xong các vấn đề về thuế chuyển nhượng vốn.

 

Một doanh nghiệp viễn thông mua lại một Cty viễn thông khác, sau khi giao dịch, cơ quan quản lý cạnh tranh có quyết định thụ lý điều tra giao dịch vì vi phạm quy định cấm tiến hành tập trung kinh tế không được miễn trừ theo quy định của Luật cạnh tranh.

 

Đó là những rủi ro tiềm ẩn, đã không được bên mua thẩm định kỹ lưỡng hoặc các bên không thẩm định ở khía cạnh pháp lý của giao dịch M&A.

 

Trong giới hạn của một giao dịch M&A thỏa thuận (không phải là giao dịch mua lại cưỡng bức), LDD là cơ sở để đưa ra kết luận về tính hợp pháp của các quyền và nghĩa vụ pháp lý doanh nghiệp mục tiêu đã xác lập.

 

Cụ thể là quan hệ pháp lý nội bộ của các cổ đông, thành viên doanh nghiệp bán, chủ sở hữu tài sản, chế độ pháp lý đối với các loại tài sản, hồ sơ dự án, quyền sử dụng đất, các hợp đồng, thỏa thuận hợp tác đầu tư, hợp đồng đối với người lao động…là cơ sở để người mua xác định tình trạng pháp lý, nhận diện các rủi ro pháp lý, giải pháp hạn chế rủi ro và đưa ra quyết định M&A.

 

Với cách tiếp cận giao dịch M&A theo từ góc độ đó, quy trình và nội dung LDD trong giao dịch sẽ tập trung vào việc nhận diện các nhân tố rủi ro hiện tại hoặc tiềm ẩn như các sự việc đã đề cập.

 

Tính hợp pháp của “Doanh nghiệp mục tiêu”

 

Mỗi loại hình doanh nghiệp được hình thành bởi những chế định pháp lý khác nhau, các loại giao dịch M&A phổ biến trong thời gian qua thực hiện với mục tiêu là các Cty cổ phần, Cty TNHH. Việc thẩm định tổng thể hồ sơ và các sự kiện pháp lý sẽ là cơ sở để nhận diện tính hợp pháp, tuân thủ pháp luật trong quá trình hình thành và phát triển của doanh nghiệp mục tiêu.

 

Trên cơ sở điều lệ, các thoả thuận của các cổ đông, kết cấu tổ chức hoạt động của doanh nghiệp, chức năng nhiệm vụ của bộ máy quản lý điều hành và các thoả thuận liên doanh liên kết … để đưa ra kết luận về tính hợp pháp của doanh nghiệp mục tiêu.

 

Đó phải là sự trung thực, chắc chắn và toàn vẹn của các quyền được công bố, sự minh bạch và phải được giới hạn của các nghĩa vụ về pháp lý do thực thể là doanh nghiệp mục tiêu thiết lập.

 

Thực thể doanh nghiệp từ khi hình thành đến khi thực hiện giao dịch đã và đang phát sinh những quan hệ pháp lý trong nội bộ và với bên ngoài.

 

Từ việc đăng ký kinh doanh, đăng ký kê khai nộp thuế, sử dụng con dấu, tư cách và tính hợp pháp của các giao dịch do người đại diện pháp luật thực hiện kể cả các của các công ty con, đơn vị trực thuộc.

 

Các yêu cầu tuân thủ trong quá trình hoạt động của doanh nghiệp, các giao dịch dân sự với các bên thứ ba, yêu cầu đáp ứng các điều kiện kinh doanh…Về khía cạnh quản trị pháp lý nội bộ, cần xem xét tính hợp pháp của việc hình thành các cơ quan quản lý nội bộ doanh nghiệp.

 

Theo đó việc thẩm định pháp lý về tính hợp pháp của các quyết định của Đại hội đồng cổ đông, Hội đồng quản trị công ty cổ phần, Hội đồng thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn, ban Giám đốc, ban Kiểm soát công ty, các quyết định làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ của các cơ quan này đều là những yếu tố cần phải xem xét kỹ lưỡng.

 

Điều này loại trừ các nhân tố rủi ro khi các giao dịch của doanh nghiệp bị vô hiệu do được quyết định sai thẩm quyền, trái pháp luật hoặc do cố ý của các đối tác.

 

Về bản chất, người bán ở trong giao dịch M&A là các cổ đông cty cổ phần hoặc thành viên trong cty TNHH, những người sở hữu doanh nghiệp.

 

Việc xác định được người sở hữu doanh nghiệp đã tuân thủ nghĩa vụ góp vốn, mua cổ phần, các cổ đông, thành viên quy định trong điều lệ công ty, hoặc thỏa thuận cổ đông, thỏa thuận thành viên khác trong việc góp vốn vào doanh nghiệp là cơ sở để xác định nguồn vốn của doanh nghiệp đã được hình thành hợp pháp.

 

Cổ phần, vốn góp đã góp vào Cty phải được Cty thừa nhận, được ghi nhận hợp pháp trong các tài liệu pháp lý về đăng ký cổ đông, thành viên, chứng nhận sở hữu cổ phần, sở hữu vốn.

 

LDD sẽ là cơ sở để loại trừ rủi ro tiềm ẩn do nguồn vốn đó được xác lập do thỏa thuận ngầm không thể minh bạch hóa bởi kiểm toán, do chưa hoàn thành nghĩa vụ góp vốn hoặc thậm chí che giấu nghĩa vụ góp vốn.

 

Khi nguồn vốn đã được hình thành hợp pháp có “quan hệ pháp lý hữu cơ” với việc hạch toán vốn, đầu tư, sử dụng nguồn vốn đó để tạo ra những nguồn thặng dư vốn, tài sản doanh nghiệp, do đó LDD tiếp tục phải thẩm định tính hợp pháp của mối quan hệ pháp lý hữu cơ đó.

 

Nguồn vốn và tài sản của doanh nghiệp được ghi nhận trên hệ thống hồ sơ tài chính doanh nghiệp thể hiện cơ bản tình hình tài chính, cơ sở để nhận diện quá trình doanh nghiệp đầu tư, kinh doanh hình thành và phát triển nguồn vốn, tài sản của Doanh nghiệp.

 

Như vậy rõ ràng, vai trò của LDD phải xem xét đến hồ sơ pháp lý của toàn bộ nguồn vốn và tài sản của doanh nghiệp, qua đó phân định, kết nối và đối chiếu với hồ sơ tài chính để phát hiện ra các “điểm nối” giữa vốn và tài sản.

 

Bắt đầu từ các tài sản phục vụ trực tiếp hoạt động của doanh nghiệp, các tài sản cố định, các Dự án đầu tư và nguồn lực có được của doanh nghiệp.

 

Tính hợp pháp của trình tự, thủ tục sử dụng vốn đầu tư, trình tự thủ tục đầu tư, phát triển các dự án, các hoạt động kinh doanh, các lợi ích kinh tế đều được giá trị thành tiền…sẽ hình thành lên bức tranh toàn cảnh về khối tài sản hợp pháp của doanh nghiệp cho đến thời điểm thẩm định.

 

Tính hợp pháp đó rõ ràng được ghi nhận bởi giấy tờ chứng nhận quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng các bất động sản, động sản, tài sản hữu hình, vô hình khác.

 

Yêu cầu đặt ra trong quá trình LDD là hạn chế tối đa sự trùng lặp giữa việc xem xét các khía cạnh pháp lý với việc xem xét các khía cạnh tài chính, trên thực tế có các loại nguồn vốn, tài sản đòi hỏi phải xem xét song song cả khía cạnh pháp lý và tài chính.

 

Kết quả của quá trình LDD phải bảo đảm đưa ra được kết luận doanh nghiệp là đối tượng của M&A được hình thành một cách hợp pháp và có một đời sống pháp lý lành mạnh hoặc có những “vấn đề” có thể chấp nhận được, hạn chế thấp nhất việc việc phải nhận chuyển giao và kế thừa các nghĩa vụ hoặc vấn đề pháp lý phát sinh không được xem xét thấu đáo.

 

Tổng thể các nhân tố mang tính pháp lý nói trên được thẩm định kỹ lưỡng sẽ phản ánh tính hợp pháp của “hàng hóa”, hàng hóa hợp pháp là tiền đề cho một giao dịch M&A thành công, bởi giao dịch chỉ thành công khi đối tượng của giao dịch đó hợp pháp.   

 

Tính hợp pháp của giao dịch

 

Mỗi hình thức giao dịch với mỗi đối tượng doanh nghiệp mục tiêu sẽ phải lựa chọn hình thức pháp lý của giao dịch M&A phù hợp với yêu cầu tuân thủ các quy định về điều kiện, trình tự thủ tục pháp lý để thực hiện giao dịch.

 

Ngoài giá và thuế của giao dịch M&A, nhu cầu, nỗ lực và thiện chí của mỗi bên, thành công của giao dịch M&A còn được quyết định bởi các thỏa thuận trách nhiệm được pháp lý hóa thành các quyền, nghĩa vụ được các bên chấp thuận.

 

Do đó, việc xác định trách nhiệm của mỗi bên về các nghĩa vụ, cam kết và nghĩa vụ thực thi đến cùng giao dịch thể hiện trên văn bản ghi nhận thoả thuận nguyên tắc, thỏa thuận bảo mật (thoả thuận trước hợp đồng) và cụ thể hóa trong Hợp đồng M&A. Về pháp lý, hợp đồng nguyên tắc, Hợp đồng hay thỏa thuận M&A là một thỏa thuận hợp đồng dân sự.

 

Với tất cả tính phức tạp của nó, giao dịch M&A luôn được xây dựng thành một bộ văn kiện, thể hiện toàn diện các cam kết của các bên về mọi khía cạnh của giao dịch. Tại đây, đặt ra yêu cầu LDD để nhận diện một số khía cạnh bảo đảm tính hợp pháp về hình thức và nội dung giao dịch M&A.   

 

Về chủ thể giao dịch, xuất phát từ các loại hình doanh nghiệp và các hình thức giao dịch mua bán, sáp nhập DN theo quy định của pháp luật Việt Nam, thực tiễn ghi nhận hình thức thực hiện giao dịch M&A phổ biến đối với doanh nghiệp mục tiêu là Cty Cổ phần, Cty TNHH thông qua các hình thức chủ yếu:

 

(i) Bên mua mua lại một phần hoặc toàn bộ vốn góp hoặc cổ phần đã phát hành của thành viên hoặc cổ đông của doanh nghiệp mục tiêu, đây là hình thức đầu tư không làm tăng vốn điều lệ hay thay đổi cơ cấu sở hữu vốn góp, cổ phần của doanh nghiệp mục tiêu.

 

Trong trường hợp này, về phía doanh nghiệp mục tiêu, bên cạnh sự chấp thuận giao dịch M&A của Đại hội đồng cổ đông, hội đồng thành viên theo thẩm quyền quyết định M&A (trường hợp thuộc thẩm quyền của cơ quan này) thì sự chấp thuận riêng và tương ứng của cổ đông, thành viên giao dịch là bắt buộc.

 

Ngoài ra bên bán trong giao dịch M&A một phần doanh nghiệp mục tiêu có thể trực tiếp thực hiện giao dịch nếu giao dịch không cần chấp thuận và/hoặc bị hạn chế bởi doanh nghiệp mục tiêu.   

 

(ii) Bên mua góp vốn trực tiếp vào doanh nghiệp thông qua việc góp vốn để tăng vốn điều lệ cty TNHH hoặc mua cổ phần phát hành thêm để tăng vốn điều lệ của cty cổ phần.

 

Trong trường hợp này do giao dịch với chủ thể là chính doanh nghiệp mục tiêu, do đó thẩm quyền chấp thuận và xác lập giao dịch hợp pháp chỉ cần chính chủ thể đó thông qua bởi đại hội đồng cổ đông, hội đồng thành viên hay chủ sở hữu doanh nghiệp mục tiêu là đủ.

 

Tuy nhiên cần phải lưu ý thẩm định (đặc biệt đối với các doanh nghiệp chưa đại chúng) về quy trình, trình tự, thủ tục và thẩm quyền thông qua các quyết định giao dịch M&A của các cơ quan này.   

(iii) Sáp nhập và hợp nhất doanh nghiệp mục tiêu vào doanh nghiệp của bên mua. Trong trường hợp này, cả bên mua và doanh nghiệp mục tiêu đều cần phải thẩm định tính hợp pháp của chủ thể theo cách đề cập tại mục (ii).

 

Bên cạnh đó, một số trường hợp giao dịch còn được thực hiện qua hình thức nhận chuyển nhượng vốn của Cty TNHH MTV, mua doanh nghiệp tư nhân, mua lại doanh nghiệp nhà nước, hay mua tài sản...

 

Dù dưới hình thức nào thì các chủ thể kể trên đều phải được xác định là không thuộc trường hợp hạn chế góp vốn, mua cổ phần, sáp nhập, hợp nhất...

 

Các quy định hạn chế, giới hạn tỷ lệ nắm giữ, thủ tục và điều kiện M&A nằm trong trong khuôn khổ các hệ thống quy định Luật Doanh nghiệp, Luật Chứng khoán, Luật cạnh tranh và các cam kết hạn chế, mở cửa thị trường trong cam kết Việt Nam gia nhập WTO đang dần được áp dụng trên diện rộng.

 

Việc thẩm định các nhân tố này luôn là yêu cầu bắt buộc bởi nếu chủ thể không được phép thì giao dịch thực hiện sẽ vô hiệu.

 

Để đạt được mức giá tốt nhất, bên bán luôn có xu hướng tuyên bố và cam kết về tính hợp pháp, tình trạng phát triển trong sáng và rực rỡ của doanh nghiệp.

 

Tuy nhiên, các tuyên bố và cam kết đó ngoài việc để và chỉ để bên mua chủ động nhận diện rủi ro thì bên mua vẫn phải xác định một giới hạn chuyển giao rủi ro an toàn. Các nhân tố rủi ro đã lường trước để giới hạn chuyển giao rủi ro từ kết quả của quá trình LDD và FDD trước đó cần phải được cụ thể hóa trong các điều khoản cam kết của doanh nghiệp mục tiêu trong hợp đồng M&A.

 

Chẳng hạn buộc doanh nghiệp mục tiêu phải có trách nhiệm pháp lý với các khoản nợ trước khi hoàn tất giao dịch M&A, thậm chí giữ lại một phần giá trị M&A hay yêu cầu chịu trách nhiệm riêng với các nghĩa vụ phát sinh bởi sau khi giao dịch hoàn tất vẫn có thể phát sinh rủi ro. Điều này hạn chế tối đa việc doanh nghiệp mục tiêu có ý định che giấu một cách khôn khéo những khiếm khuyết của “hàng hóa”.

 

Giá trị giao dịch và nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp và thu nhập cá nhân đối với giao dịch M&A theo quy định hiện hành đã tương đối rõ ràng, có thể lượng hóa để thỏa thuận trách nhiệm.

 

Bên bán cần hạn chế ràng buộc pháp lý cố định được đưa quy định trong hợp đồng, đặc biệt về trách nhiệm pháp lý trong trường hợp doanh nghiệp mục tiêu không thực hiện nghĩa vụ thuế hoặc có biến động bất thường giá trị doanh nghiệp mục tiêu trong lộ trình giao dịch.

 

Trách nhiệm của các bên bao gồm quyền và nghĩa vụ pháp lý của các bên như đã đề cập các bên phải thực hiện trước khi hoàn tất giao dịch M&A, các biện pháp để chống lại việc cố ý phá vỡ các cam kết trách nhiệm đặc biệt về trách nhiệm pháp lý trong trường hợp không cam kết rõ về nghĩa vụ thuế hoặc có biến động bất thường giá trị doanh nghiệp mục tiêu trong lộ trình giao dịch.

 

Theo đó, lộ trình hợp lý chuyển giao các chức vụ điều hành, quản lý, bàn giao hồ sơ pháp lý, tài sản và chuyển giao toàn bộ doanh nghiệp mục tiêu của giao dịch sẽ là cơ sở để ràng buộc các bên không thể phá vỡ các nghĩa vụ thực hiện đến cùng giao dịch.

 

Rà soát và tái LDD các nội dung đã thực hiện trước khi giao dịch kết thúc, khép lại các thủ tục thủ tục pháp lý và thủ tục hành chính mà hai bên cần hoàn thiện trước khi hoàn thành việc thanh toán lần cuối giá trị M&A.

 

Có thể khẳng định, giao dịch M&A luôn tiềm ẩn những rủi ro và xung đột lợi ích khi có bất cứ một sự kiện pháp lý mang tính trách nhiệm nào. Do đó giao dịch thông qua Hợp đồng cần phải phản ánh đầy đủ và toàn diện ý chí và mục đích thực sự của mỗi bên.

 

Việc hoạch định, phân tích và thẩm định các nội dung yêu cầu tuân thủ pháp luật, tránh và hạn chế tối đa các rủi ro, tranh chấp pháp lý một lần nữa là nhân tố quyết định cuối cùng cho thành công của giao dịch.

 

Về trình tự pháp lý cho một giao dịch M&A. Một sự ràng buộc lỏng lẻo, một lộ trình pháp lý cho giao dịch không được cam kết về trách nhiệm chặt chẽ là kẽ hở nguy hiểm cho sự đình trệ của giao dịch bởi bất cứ một sự bất đồng nào dù nhỏ. Khi mà các bên coi đó là lợi thế đằng chuôi của mình để ép đối tác trong quá trình thực hiện giao dịch.

 

Thẩm định pháp lý giao dịch M&A là công cụ nhận diện rủi ro, vì thế có thể ảnh hưởng đến tiến độ giao dịch. Tuy nhiên, khi mà hành lang pháp lý vẫn còn những bất cập thì các giải pháp pháp lý được đưa ra trong quá trình LDD, tránh các rào cản pháp lý mới thực sự là nhân tố quyết định thành công của giao dịch M&A.

 

LS. Phạm Chí Công

 
 

End of content

Không có tin nào tiếp theo

Cột tin quảng cáo