Cú sốc kép và phép thử an ninh năng lượng

Gia tăng rủi ro nguồn cung

TS Nguyễn Quốc Thập - Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam cho rằng, xung đột Mỹ - Iran, Israel - Iran không còn đơn thuần là chiến tranh quân sự mà đã chuyển sang chiến tranh năng lượng và kinh tế. Các cuộc tấn công vào hạ tầng dầu khí của Iran, cùng nguy cơ phong tỏa eo biển Hormuz – nơi trung chuyển khoảng 20% dầu thô và 30% LNG (khí tự nhiên hoá lỏng), LPG (khí dầu mỏ hoá lỏng) toàn cầu – đã khiến giá năng lượng tăng mạnh.

“Đây là cú sốc kép, rất khác với các cuộc khủng hoảng năng lượng trước đây”, ông Thập nhấn mạnh.

Tác động trực tiếp tới Việt Nam là rủi ro nguồn cung gia tăng, khi nền kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu xăng dầu, LNG, LPG, dầu thô và than. Nếu eo biển Hormuz bị gián đoạn, nguy cơ thiếu hụt nguồn cung toàn cầu và đứt gãy chuỗi cung ứng là hiện hữu. Một số quốc gia đã bắt đầu ghi nhận tình trạng thiếu hụt, trong khi Việt Nam đã có dấu hiệu nhưng chưa rõ nét.

Cùng với đó là cú sốc giá năng lượng. Giá dầu, khí và than tăng mạnh kéo theo chi phí sản xuất tăng, gây áp lực lạm phát và làm suy giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Đây được đánh giá là rủi ro lớn nhất trong ngắn hạn.

Ngoài ra, rủi ro về tỷ giá, tài chính cũng gia tăng khi dòng vốn có thể bị thu hẹp. Các dự án năng lượng, đặc biệt là chuỗi LNG phụ thuộc 100% nhập khẩu, đang chịu áp lực lớn do chi phí đầu vào tăng, dẫn tới chậm tiến độ và làm gia tăng nguy cơ thiếu hụt năng lượng trong trung và dài hạn.

Theo phân tích của Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, trong bối cảnh xung đột Trung Đông, những lỗ hổng chiến lược của Việt Nam đã bộc lộ rõ. Trước hết là sự phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng và các tuyến vận tải quốc tế, trong khi chuỗi LNG vẫn chưa hoàn chỉnh.

Hai nhà máy lọc dầu hiện nay có mức độ linh hoạt khác nhau. Nhà máy Dung Quất đã thích ứng tốt khi chuyển từ dầu Bạch Hổ sang nhiều nguồn dầu khác và cơ bản đáp ứng công suất bằng nguồn trong nước. Trong khi đó, Nhà máy Nghi Sơn lại phụ thuộc hoàn toàn vào dầu Kuwait. Trong bối cảnh biến động địa chính trị, lợi thế này trở thành rủi ro lớn, bởi việc thay thế nguồn cung không chỉ khó về thương mại, hậu cần mà còn phức tạp về kỹ thuật.

“Bài học đặt ra là phải đa dạng hóa nguồn cung, không phụ thuộc vào một nguồn duy nhất”, ông Thập nhấn mạnh.

Một điểm yếu khác là năng lực dự trữ năng lượng còn hạn chế. Dù chủ trương xây dựng kho dự trữ xăng dầu đã được đề cập trong nhiều nghị quyết và quy hoạch, việc triển khai vẫn chậm. Hiện Chính phủ đã chỉ đạo đẩy nhanh tiến độ, song theo ước tính, cần ít nhất 24–30 tháng để hình thành hệ thống dự trữ. Vướng mắc lớn nhất không nằm ở kỹ thuật mà ở cơ chế, chính sách cho nhà đầu tư.

Tái cấu trúc chiến lược năng lượng

Đề xuất giải pháp, TS Nguyễn Quốc Thập cho rằng cần đa dạng hóa nguồn cung, tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió ngoài khơi, đồng thời xem xét phát triển điện hạt nhân.

Bên cạnh đó, cần tái cấu trúc chiến lược LNG do phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu; tăng cường dự trữ năng lượng; và lồng ghép nội hàm năng lượng vào quan hệ hợp tác với các đối tác chiến lược để đảm bảo linh hoạt khi xảy ra khủng hoảng.

Ở góc độ lộ trình, trong ngắn hạn cần tiếp tục đa dạng hóa nguồn nhập khẩu và điều hành giá linh hoạt. Trung hạn tập trung xây dựng kho dự trữ chiến lược, hoàn thiện cơ chế cho chuỗi LNG và đồng bộ quy hoạch. Dài hạn cần rà soát, cập nhật quy hoạch năng lượng và Quy hoạch điện VIII, đồng thời xem xét điều chỉnh mục tiêu Net Zero theo hướng phù hợp hơn với thực tiễn.

Với những phân tích trên, ông Thập cho rằng xung đột tại Trung Đông là “bài kiểm tra” đối với an ninh năng lượng của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Trong ngắn hạn, nền kinh tế phải đối mặt với cú sốc giá và áp lực lạm phát; trung hạn, các điểm yếu về phụ thuộc nhập khẩu và thiếu dự trữ bộc lộ rõ; và dài hạn, Việt Nam buộc phải chuyển sang mô hình an ninh năng lượng chủ động, giảm phụ thuộc bên ngoài.

“Đây cũng là cơ hội để rà soát, điều chỉnh các định hướng đúng nhưng triển khai chưa hiệu quả, từ đó nâng cao năng lực bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia”, người đứng đầu Hội Dầu khí Việt Nam chia sẻ.