Giải Nobel Kinh tế 2025 giải thích động lực tăng trưởng bền vững từ đổi mới sáng tạo

Những nhà khoa học giành giải Nobel Kinh tế năm 2025, từ trái qua phải Joel Mokyr, Philippe Aghion và Peter Howitt.

Công trình của Joel Mokyr tìm lời giải cho câu hỏi vì sao tăng trưởng kinh tế chỉ thực sự xuất hiện từ thế kỷ 18 ở châu Âu thời Khai sáng, dù trước đó vẫn có đổi mới kỹ thuật nhưng kinh tế hầu như không tăng trưởng. Ông chỉ ra ba điều kiện tiên quyết để tăng trưởng được duy trì: khoa học và công nghệ phải cùng phát triển; xã hội có khả năng ứng dụng chúng; và môi trường phải cởi mở với các thay đổi mang tính đột phá.

Theo Mokyr, nguyên nhân khiến kinh tế đình trệ trong lịch sử là do các đột phá công nghệ lớn không tạo ra được chuỗi cải tiến liên tục, bởi xã hội thiếu hiểu biết về cơ chế vận hành của chính những công nghệ ấy. Từ đó, ông phát triển lý thuyết “tri thức hữu ích” gồm tri thức mệnh đề (các quy luật tự nhiên – khoa học) và tri thức thực nghiệm (cách làm trong thực tế – công nghệ). Tăng trưởng bền vững chỉ xuất hiện khi hai loại tri thức này tạo thành vòng lặp phản hồi tích cực: khoa học dẫn dắt kỹ thuật, và kỹ thuật lại thúc đẩy khoa học tiến thêm.

Mokyr nhấn mạnh, “xã hội sáng tạo công nghệ là nơi người có học thức cao giao lưu với người có kỹ năng cao”. Ông cho rằng sự cởi mở với ý tưởng mới là điều kiện quyết định, bởi cạnh tranh và phân mảnh chính trị ở châu Âu khiến không có nhà cầm quyền nào đủ khả năng đàn áp tri thức hay đổi mới trên diện rộng. Chính môi trường này đã giải phóng năng lực sáng tạo lần đầu tiên trong lịch sử.

Nghiên cứu của Mokyr đã thay đổi góc nhìn của sử học kinh tế, đặt tri thức và đổi mới vào trung tâm của tăng trưởng, đồng thời giải thích cách tăng trưởng có thể tự duy trì qua thời gian.

Khái niệm "hủy diệt sáng tạo" giải thích cho sự tăng trưởng bền vững

Trong khi đó, Philippe Aghion và Peter Howitt xây dựng mô hình “hủy diệt sáng tạo” để lý giải cách công nghệ mới liên tục thay thế công nghệ cũ và tạo ra tăng trưởng. Theo mô hình này, đổi mới khiến sản phẩm, kỹ năng hay công nghệ lạc hậu dần và bị thay thế. Tăng trưởng chủ yếu đến từ đổi mới theo chiều dọc, những cải tiến giúp nâng chất lượng hoặc năng suất chứ không chỉ tạo ra sản phẩm mới tương đương cái cũ.

Mỗi đổi mới thành công làm năng suất tăng thêm một bội số γ > 1 và đồng thời tạo cho nhà sáng tạo độc quyền tạm thời, đủ để bù đắp rủi ro R&D nhưng không quá dài để cản trở đổi mới tiếp theo. Nhờ đó, công nghệ được thúc đẩy liên tục bởi cạnh tranh giữa những người đổi mới mới và những người đổi mới cũ.

Aghion cảnh báo rằng tăng trưởng sẽ chững lại khi xã hội giảm cởi mở với đổi mới hoặc khi các vị thế độc quyền kéo dài quá lâu, khiến doanh nghiệp chuyển từ đổi mới sang bảo vệ lợi ích hiện tại, làm gián đoạn chu trình “hủy diệt sáng tạo”.

Bài học cho nhà hoạch định chính sách

Các nền kinh tế duy trì được sự cân bằng giữa đổi mới sáng tạo và cạnh tranh, đồng thời cho phép “hủy diệt sáng tạo” diễn ra tự nhiên, thường tăng trưởng nhanh hơn và phục hồi mạnh hơn sau các cú sốc. Đây là thông điệp quan trọng rút ra từ các công trình nghiên cứu của Philippe Aghion và Peter Howitt.

Theo mô hình “hủy diệt sáng tạo”, đổi mới liên tục làm những công nghệ, sản phẩm hay kỹ năng cũ trở nên lỗi thời, tạo điều kiện cho công nghệ mới xuất hiện và nâng cao năng suất. Tuy nhiên, mô hình này chỉ vận hành hiệu quả khi thị trường bảo đảm cạnh tranh lành mạnh, độc quyền không kéo dài quá lâu và đổi mới không bị kìm hãm.

John Hassler - Chủ tịch Ủy ban Nobel Khoa học Kinh tế - nhấn mạnh, tăng trưởng kinh tế không phải điều hiển nhiên. Các cơ chế nền tảng cho ‘hủy diệt sáng tạo’ phải được duy trì để tránh rơi vào trì trệ.

Để bảo vệ động lực sáng tạo, các nhà hoạch định chính sách được khuyến nghị tập trung vào ba trọng tâm: tăng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D); duy trì chính sách cạnh tranh hiệu quả nhằm ngăn doanh nghiệp lớn chặn đường đổi mới; và đầu tư vào nguồn nhân lực. Trong đó giáo dục phải nuôi dưỡng khả năng sáng tạo, thích ứng và triển khai công nghệ mới.

Giải Nobel Kinh tế năm 2025 vì vậy được đánh giá là đã góp phần định hình lại cách hiểu về sự thịnh vượng lâu dài: tiến bộ công nghệ và tinh thần sẵn sàng đón nhận thay đổi là điều kiện thiết yếu để bảo đảm sức bật của nền kinh tế trong nhiều thập kỷ tới.