'Vùng mù dữ liệu' cản trở nông nghiệp hiện đại

Áp lực định hình lại nền nông nghiệp

Tại Diễn đàn cấp cao chuyển đổi số Việt Nam - châu Á 2026, ông Nguyễn Hồng Phong - Tổng Giám đốc Tập đoàn Tiến Nông đã chỉ ra ba áp lực lớn đang buộc ngành nông nghiệp phải định hình lại mô hình phát triển. Đầu tiên là biến đổi tự nhiên với khí hậu cực đoan, hạn hán, xâm nhập mặn cùng tình trạng đất đai suy thoái và mất cân bằng dinh dưỡng. Tiếp đến là áp lực kinh tế xã hội khi lao động nông thôn ngày càng già hóa, trong khi chi phí vật tư tăng cao và sự cạnh tranh ngày càng gay gắt. Cuối cùng, các tiêu chuẩn toàn cầu về truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn phát thải carbon và sản xuất xanh ngày càng trở nên khắt khe hơn.

Theo ông Phong, thách thức lớn nhất để quản trị nông nghiệp hiện đại chính là hệ thống dữ liệu bị phân mảnh. Thông tin về đất đai chưa được số hóa đồng bộ, dữ liệu về khí hậu và dịch bệnh còn rời rạc. Trong khi đó, chuỗi cung ứng thiếu sự kết nối từ khâu sản xuất đến khâu phân phối.

"Vùng mù dữ liệu" khiến người nông dân thiếu thông tin đáng tin cậy để đưa ra quyết định sản xuất, từ đó phải dựa nhiều vào kinh nghiệm và thói quen canh tác. Khi việc bón phân, tưới tiêu hay phòng trừ sâu bệnh không được thực hiện dựa trên dữ liệu thực tế và dự báo thời tiết chính xác, nguy cơ sử dụng vật tư kém hiệu quả sẽ gia tăng, kéo theo phát thải dư thừa, rủi ro sản xuất lớn hơn và ảnh hưởng tiêu cực đến năng suất cây trồng.

“Nếu không đo lường được bằng dữ liệu liên thông, chúng ta không thể quản trị hiệu quả nền nông nghiệp thời đại số”, ông Phong nhận định.

Xây dựng hạ tầng dữ liệu cho nông nghiệp số

Để giải quyết bài toán này, theo ông Phong, Việt Nam cần xây dựng hạ tầng dữ liệu nông nghiệp quốc gia bao phủ các yếu tố cốt lõi như đất đai, nguồn nước, khí hậu, thủy lợi, cánh đồng, dinh dưỡng, dịch hại và thị trường. Việc ứng dụng AI giúp chuyển hoạt động quản trị nông nghiệp từ mô hình truyền thống, dựa trên kinh nghiệm sang mô hình dựa vào dữ liệu và trí thức số.

Cụ thể, với sự hỗ trợ của AI, nông dân có thể biết được đất đang thiếu hụt dinh dưỡng gì, thời điểm nào bón phân tối ưu. Nhờ AI, người nông dân có thể dự báo và được cảnh báo sớm nguy cơ sâu bệnh. AI hỗ trợ doanh nghiệp nông nghiệp nắm được nhu cầu và xu hướng tiêu dùng nông sản, từ đó đưa ra định hướng sản xuất cho người nông dân.

Chuyển đổi số không thể thành công nếu chỉ có một bên hành động riêng lẻ. Quá trình này đòi hỏi sự liên kết bền chặt của hệ sinh thái ba bên gồm doanh nghiệp công nghệ cung cấp hạ tầng, doanh nghiệp nông nghiệp cung cấp giải pháp vật tư và nông dân là lực lượng thực thi cung cấp dữ liệu thực địa.

Để hiện thực hóa điều này, ông Nguyễn Hồng Phong kiến nghị xây dựng hệ sinh thái dữ liệu mở nhằm chuẩn hóa và chia sẻ dữ liệu liên thông giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân. Cần coi hạ tầng chuyển đổi số nông nghiệp là hạ tầng thiết yếu quốc gia, tương đương với hạ tầng giao thông và năng lượng.

Ngoài ra, Nhà nước cũng cần có chính sách ưu đãi thực chất cho các doanh nghiệp ứng dụng công nghệ lõi như AI, Big Data, IoT, tự động hóa. Việc xây dựng hành lang pháp lý để bảo vệ và thúc đẩy mô hình hợp tác đa bên gồm công nghệ - nông nghiệp và nông dân cũng là điều cần được lưu tâm.

Theo ông Phong, sứ mệnh sâu xa nhất của nông nghiệp số không chỉ dừng lại ở con số xuất khẩu hàng chục tỷ USD mà là mục tiêu tạo ra thực phẩm an toàn, bảo vệ môi trường và bảo vệ sức khỏe con người. Chuỗi giá trị nhân văn đó bắt đầu từ dữ liệu đồng bộ đến đất khỏe, cây trồng khỏe, hệ sinh thái khỏe và con người Việt Nam khỏe mạnh. Quản trị bằng dữ liệu là chìa khóa để nông nghiệp hiện đại mang lại những bữa ăn sạch hơn, an toàn hơn cho người dân và hiện thực hóa khát vọng nông dân giàu có, Việt Nam thịnh vượng.