Đánh thức ‘mỏ vàng’ kinh tế chăm sóc

Kinh tế bạc nhiều tiềm năng

Kinh tế chăm sóc hay kinh tế bạc là tất cả các hoạt động cung cấp dịch vụ chăm sóc và hỗ trợ chăm sóc cho cá nhân, đặc biệt là trẻ em, người già và người khuyết tật có trả lương và không trả lương. Đây là một lĩnh vực quan trọng đối với phúc lợi xã hội, đảm bảo sức khỏe, phúc lợi và sự phát triển của cá nhân và cộng đồng.

Tại diễn đàn “Kinh tế chăm sóc Việt Nam 2026” diễn ra sáng 26/1 tại Hà Nội, các chuyên gia nhấn mạnh, kinh tế chăm sóc là nền tảng của xã hội nhưng bấy lâu nay mô hình kinh tế này vẫn thiếu đi sự ghi nhận và đầu tư đúng mức tại Việt Nam.

Số liệu từ Ngân hàng Thế giới năm 2022 cho thấy, phụ nữ Việt Nam dành trung bình 3 giờ mỗi ngày cho các công việc chăm sóc không lương, cao gấp gần hai lần so với nam giới.

Bà Mai Thị Diệu Huyền - Phó Chủ tịch Phụ trách Hội đồng Doanh nhân nữ Việt Nam thuộc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng: “Sự chênh lệch này không chỉ tạo ra ‘gánh nặng kép’ đối với phụ nữ mà còn làm giảm năng suất lao động, hạn chế cơ hội tham gia thị trường việc làm và tác động đến chất lượng nguồn nhân lực trong dài hạn. Công việc chăm sóc thường thiếu đi sự ghi nhận và chia sẻ, vô hình trung tạo ra rào cản kìm hãm bước tiến hướng đến một nền kinh tế bình đẳng và thịnh vượng".

Theo ước tính của Cục Thống kê, đến năm 2038, hơn 20% dân số Việt Nam sẽ thuộc nhóm trên 60 tuổi. Ông Đoàn Hữu Minh - Cán bộ phân tích Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) cho biết, năm 2011 Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn già hoá dân số. Dự báo tới năm 2034, tỷ lệ người cao tuổi (NCT) đạt 20%, đồng nghĩa với việc Việt Nam trở thành dân số già. Sau năm 2030, số lượng trẻ em trong độ tuổi đi học ở cả ba cấp bắt đầu giảm. Năm 2036, Việt Nam sẽ kết thúc thời kỳ "dân số vàng".

Trung bình, mỗi người có tới 9-10 năm sống trong tình trạng bệnh tật. Trong khi đó, hệ thống chăm sóc chưa phát triển. 76% NCT không có lương hưu, 99% NCT dựa vào sự chăm sóc không lương từ gia đình. 72% NCT do người chăm sóc là phụ nữ và làm việc phi chính thức, không được bảo vệ đầy đủ.

"Một đặc điểm đáng lưu ý của dân số Việt Nam là việc dịch chuyển về nhân khẩu học lại diễn ra một cách rất đồng thời: chuyển từ già hóa sang dân số già, kết thúc thời kỳ dân số vàng đúng lúc số lượng trẻ em bắt đầu giảm. Đây là thách thức nhưng cũng là dư địa khổng lồ để phát triển kinh tế bạc", ông Minh nhấn mạnh.

Đánh giá tiềm năng của kinh tế chăm sóc tại Việt Nam, ông Minh chỉ ra 6 tiềm năng cốt lõi. Thứ nhất, về kinh tế, đến năm 2035 khoảng 34% dân số sẽ trên 50 tuổi. Khảo sát của UNFPA cho thấy 39,3% người cao tuổi và gia đình sẵn sàng chi trả cho dịch vụ chuyên nghiệp.

Thứ 2 về lao động, chính thức hóa ngành chăm sóc sẽ tạo hàng triệu việc làm, từ người trẻ khởi nghiệp đến người già muốn tái tham gia thị trường lao động qua mô hình "du lịch chăm sóc".

Thứ 3, công bằng giới. Kinh tế chăm sóc sẽ tạo ra cơ chế để có thể phân bổ lại lao động và giảm tải việc làm cho nữ giới. Qua đó tạo ra lợi tức lớn hơn và tạo sự công bằng của xã hội, giảm căng thẳng cho phụ nữ.

Thứ 4, tiềm năng về công nghệ và phát triển xanh. Sự cộng hưởng của công nghệ số và xu hướng sản xuất xanh sẽ là mảnh ghép hoàn thiện, biến ngành chăm sóc thành một lĩnh vực hiện đại và bền vững.

Thứ 5, tiềm năng về phát triển nguồn nhân lực hay an sinh xã hội bền vững. Nếu xây dựng được hệ thống chăm sóc sẽ củng cố giảm nghèo bền vững. Nếu có được hệ thống an sinh xã hội theo vòng đời sẽ nuôi dưỡng con người, đặc biệt là chuẩn bị cho tuổi già ngay từ khi còn trẻ. Họ sẽ giảm được bệnh tật khi về già và đặc biệt là tích lũy được tài chính khi có thể đảm bảo về tài chính.

Thứ 6, tiềm năng về cơ sở hạ tầng. Thay vì chỉ là những công trình xây dựng đơn thuần, tiềm năng này hướng tới việc kiến tạo một hệ sinh thái sống lý tưởng thông qua triết lý "Thiết kế toàn năng", giúp người già hòa nhập hoàn toàn vào không gian đô thị.

Đồng quan điểm, bà Caroline T. Nyamayemombe - Trưởng đại diện Cơ quan Liên Hợp quốc về Bình đẳng giới và Trao quyền cho phụ nữ (UN Women Việt Nam) nhấn mạnh, áp lực già hóa dân số đang đè nặng lên vai phụ nữ, nhưng đây cũng là cơ hội chưa từng có.

“Với sự đầu tư đúng đắn, kinh tế chăm sóc có thể thúc đẩy tạo việc làm, hỗ trợ các doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ và tăng năng suất lao động. Đầu tư vào kinh tế chăm sóc chính là đầu tư cho nguồn nhân lực, cho năng suất và cho sự phát triển dài hạn của nền kinh tế”, bà Caroline khẳng định.

"Khát" dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp

Dù tiềm năng lớn, nhưng thực tế hệ thống chăm sóc hiện nay vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu. Ông Phạm Vũ Hoàng - Phó Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế) chia sẻ, hệ thống lão khoa hiện tại nói chung chưa đáp ứng được nhu cầu. Cả nước chỉ có duy nhất một bệnh viện lão khoa tuyến tỉnh tại Quảng Ninh. Về dưỡng lão tư nhân, hiện có khoảng 20 cơ sở nhưng tập trung chủ yếu ở các thành phố lớn với chi phí rất cao, khó tiếp cận với đại đa số người dân.

Ông Hoàng cũng cho biết, hiện có khoảng 10.000 người cao tuổi đang ở các cơ sở bảo trợ xã hội – một con số quá nhỏ so với gần 15 triệu người cao tuổi trên toàn quốc.

“Thực trạng này cho thấy sự cần thiết phải có giải pháp đồng bộ về chính sách và xã hội hóa. Việc thảo luận về ưu đãi đầu tư đất đai, điện nước cho các trung tâm chăm sóc sẽ là chìa khóa để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng”, ông Hoàng nhấn mạnh.

Nghiên cứu của UN Women năm 2023 chỉ ra rằng: cứ mỗi 1 USD đầu tư cho chăm sóc có thể tạo ra tới 4 USD lợi ích kinh tế. Do đó, các mô hình doanh nghiệp thân thiện với gia đình như nhà trẻ tại nơi làm việc hay giờ làm linh hoạt không còn là "phúc lợi thêm vào" mà là điều kiện tiên quyết.

Bà Caroline T. Nyamayemombe khuyến nghị các doanh nghiệp áp dụng chính sách thân thiện với gia đình thường báo cáo tỷ lệ giữ chân nhân viên cao hơn và hiệu suất làm việc mạnh mẽ hơn. Bằng cách áp dụng các mô hình kinh doanh đổi mới, doanh nghiệp có thể mở ra các thị trường mới đồng thời hỗ trợ phúc lợi cho lực lượng lao động của mình.

Các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần một hành lang pháp lý vững chắc và sự đẩy mạnh hợp tác công tư (PPP). Khi kinh tế chăm sóc được chuyên nghiệp hóa, nó sẽ trở thành trụ cột quan trọng, vừa bảo đảm an sinh xã hội, vừa là động lực thúc đẩy nền kinh tế Việt Nam cất cánh trong tương lai.