Đổi mới sáng tạo cần chuyển hóa thành năng suất và năng lực cạnh tranh

Năng suất phải trở thành động lực trung tâm của tăng trưởng

Tại Diễn đàn Doanh nghiệp phát triển bền vững Việt Nam 2026, ông Bùi Minh Giáp - Chuyên gia Kinh tế trưởng, Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tại Việt Nam đặt vấn đề: trong giai đoạn mới, câu hỏi không chỉ là làm thế nào để tăng trưởng nhanh hơn, mà là làm thế nào duy trì tăng trưởng cao, chất lượng và bền vững trong thời gian dài. Câu trả lời nằm ở năng suất.

Theo ông, năng suất cần trở thành động lực trung tâm của mô hình tăng trưởng mới. Việt Nam phải tạo ra nhiều giá trị hơn từ cùng một lượng vốn, lao động, đất đai, năng lượng và tài nguyên; đồng thời phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn.

Năng suất không chỉ phản ánh tốc độ làm việc mà còn cho thấy chất lượng của cả hệ sinh thái kinh tế, từ công nghệ, quản trị, kỹ năng lao động, khả năng tiếp cận vốn, đất đai, hạ tầng, thị trường đến chất lượng thể chế và mức độ cạnh tranh. Vì vậy, năng suất cần trở thành một tiêu chí quan trọng trong thiết kế và đánh giá chính sách.

Ông Bùi Minh Giáp nhìn nhận, đổi mới sáng tạo cần gắn chặt hơn với năng suất và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Đổi mới không chỉ là công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, nghiên cứu và phát triển hay bằng sáng chế.

Với phần lớn doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, đổi mới có thể bắt đầu từ việc cải tiến quy trình sản xuất, ứng dụng phần mềm quản lý, tự động hóa một số công đoạn, cải tiến thiết kế sản phẩm, tiết kiệm năng lượng và nguyên liệu hoặc nâng cao chất lượng quản trị.

“Đổi mới chỉ tạo giá trị kinh tế khi được chuyển hóa thành năng suất cao hơn, sản phẩm tốt hơn và năng lực cạnh tranh mạnh hơn”, chuyên gia nói.

Theo đó, chính sách cần chuyển từ chú trọng đầu vào sang chú trọng kết quả. Bên cạnh nguồn lực chi cho nghiên cứu và phát triển, cần đánh giá kết quả đầu ra như có bao nhiêu doanh nghiệp cải thiện công nghệ và năng suất; bao nhiêu sáng chế được thương mại hóa, tạo doanh thu, xuất khẩu và việc làm có năng suất cao.

Cùng với công nghệ tiên tiến, Việt Nam cần chú trọng khả năng phổ biến, ứng dụng và hấp thụ công nghệ trong khu vực doanh nghiệp. Đặc biệt, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, cơ hội nâng cao năng suất không chỉ đến từ việc đào tạo đội ngũ chuyên gia AI mà còn từ việc giúp hàng triệu người lao động sử dụng AI và công nghệ số hiệu quả hơn trong công việc.

Tăng liên kết giữa doanh nghiệp Việt và khu vực FDI

Một yêu cầu khác được ông Giáp nhấn mạnh là đưa doanh nghiệp trong nước trở thành trung tâm của quá trình nâng cao năng suất và sức chống chịu của nền kinh tế.

Mục tiêu trong giai đoạn mới không chỉ là thu hút thêm dự án hay vốn đăng ký mà phải gia tăng giá trị mà nền kinh tế trong nước nhận được từ các dòng vốn này.

Khi các tập đoàn đầu tư vào điện tử, bán dẫn, ô tô, năng lượng hay công nghệ, hiệu quả cần được đánh giá thêm qua mức độ liên kết với doanh nghiệp trong nước. Các tiêu chí đánh giá gồm chuyển giao kỹ năng và công nghệ, đào tạo nhân lực, phát triển hoạt động nghiên cứu và phát triển tại Việt Nam, cũng như mức độ cải thiện năng suất của doanh nghiệp Việt Nam trong hệ sinh thái đó.

“Việt Nam cần chuyển từ tư duy thu hút dự án FDI sang xây dựng hệ sinh thái xung quanh FDI, nhằm tạo tác động lan tỏa lớn hơn cho nền kinh tế trong nước”, ông Giáp nêu quan điểm.

Điều này đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam phải có khả năng mở rộng quy mô, đầu tư dài hạn, tiếp cận vốn, công nghệ, nhân lực và thị trường, từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu.

Bên cạnh đó, cải cách thể chế và phát triển nguồn nhân lực là những điều kiện quyết định. Một môi trường kinh doanh ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo sẽ tạo thuận lợi cho doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào công nghệ, nghiên cứu và phát triển, cũng như đào tạo nhân lực.

Theo ông Giáp, doanh nghiệp và người lao động cũng cần có khả năng sử dụng, điều chỉnh, cải tiến và từng bước làm chủ công nghệ. Do đó, cần tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp, trường đại học, cơ sở đào tạo nghề và viện nghiên cứu, để hoạt động đào tạo và nghiên cứu gắn sát hơn với nhu cầu thực tế.

Nâng cao năng suất cũng cần được thực hiện song hành với chuyển đổi xanh và tăng khả năng chống chịu. Việc sử dụng ít năng lượng, nguyên liệu và tạo ít chất thải hơn không chỉ giúp doanh nghiệp xanh hơn mà còn có thể nâng cao hiệu quả hoạt động. Trong khi đó, các yêu cầu ngày càng cao của thị trường xuất khẩu về giảm phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc và tính bền vững đang trở thành một phần của năng lực cạnh tranh.