Khi công nghệ xuất sắc vẫn bỏ lỡ cơ hội toàn cầu vì thiếu hệ sinh thái

Cơ hội vươn ra thế giới và cái lắc đầu "may mắn"

Trong giai đoạn đỉnh điểm của đại dịch COVID-19, bộ kit test do Công ty Khoa học và Công nghệ quốc tế Innogenex (startup sinh học phân tử) phát triển đã ghi dấu ấn lớn khi trở thành một trong 15 sản phẩm kit test đầu tiên trên thế giới nằm trong danh mục giải pháp ứng phó khẩn cấp với COVID của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

Thông tin này lập tức bùng nổ, kéo theo hàng loạt đơn đặt hàng và thư liên hệ hợp tác gửi về từ khắp nơi trên thế giới. Thế nhưng, đứng trước cơ hội thương mại hóa quy mô toàn cầu "có một không hai", Innogenex buộc phải dừng lại.

Chia sẻ về bài học đắt giá này, TS Nguyễn Lê Thu Hà - Tổng Giám đốc Innogenex cho biết, điểm nghẽn không nằm ở chất lượng công nghệ mà nằm ở năng lực vận hành của một startup đơn độc. Một doanh nghiệp nhỏ không thể tự gánh vác toàn bộ chuỗi cung ứng khổng lồ: từ hạ tầng logistics, chuyển phát xuyên biên giới, bảo quản chuỗi lạnh để hàng không bị hỏng hay quay đầu, đến quy trình hướng dẫn sử dụng và chuyển giao công nghệ cho đối tác quốc tế.

“Thực ra không nhận đơn tôi cảm thấy hơi may mắn. Một mình một doanh nghiệp khoa học công nghệ là không đủ. Để nhận và thực hiện những đơn hàng tầm vóc quốc tế, chúng ta bắt buộc phải có một hệ sinh thái lớn cùng tham gia chia sẻ cơ hội và nguồn lực”, TS Thu Hà trải lòng.

Câu chuyện của Innogenex phản ánh một thực trạng trong ngành công nghệ sinh học Việt Nam: Nhà khoa học đang phải tự gánh quá nhiều vai.

Ông Bùi Duy Nghĩa - Viện Thống kê và Đánh giá Khoa học Công nghệ (NASTIC) nhận định, các nhà khoa học Việt Nam hiện nay rất vất vả khi vừa phải làm công tác nghiên cứu chuyên môn, vừa đóng vai nhà quản lý doanh nghiệp spin-off. Việc thiếu đi các tổ chức trung gian hỗ trợ khiến thời gian và tâm trí của họ bị xé nhỏ, khó chuyên tâm sáng tạo.

Bên cạnh đó, "khoảng cách ngôn ngữ" giữa giới nghiên cứu và giới đầu tư cũng là rào cản lớn.

“Nhà khoa học và doanh nghiệp như 2 người đi bên 2 bờ sông. Dù có cầu rồi nhưng hai bên vẫn không hiểu ngôn ngữ của nhau”, PGS.TS Nguyễn Minh Tân- Trường Hóa và Khoa học sự sống, ĐH Bách khoa Hà Nội ví von.

Theo PGS. TS Nguyễn Minh Tân, nhà khoa học thường nhìn công nghệ ở giá trị trí tuệ, trong khi doanh nghiệp và nhà đầu tư quan tâm đến bài toán thị trường, rủi ro và khả năng sinh lời.

“Bắt doanh nghiệp có cái kiến thức về khoa học thì quá khó. Nên chăng các nhà khoa học chủ động trang bị những kiến thức, hiểu biết về thị trường, về sở hữu trí tuệ... Những kiến thức này sẽ dần chuyển hóa tư duy và hành động của nhà khoa học”, bà Tân nêu ý kiến.

Xây dựng "bà đỡ" và lực lượng CFO chuyên sâu cho công nghệ sinh học

Để giúp các dự án nghiên cứu vượt qua "thung lũng chết" và tự tin bước ra thị trường, các chuyên gia tại hội thảo đã đề xuất hai giải pháp.

ThS Lê Thị Khánh Vân - Phó Chủ tịch Hội Thông tin và Khoa học Công nghệ Việt Nam chỉ ra rằng, vai trò của các tổ chức "bà đỡ" trung gian là vô cùng cấp thiết. Những "bà đỡ" này giúp dung hòa tư duy giữa hai bên, đánh đúng vào niềm tự hào của nhà khoa học và mục tiêu sản phẩm của doanh nghiệp, từ đó làm cầu nối tin cậy cho các hợp tác chuyển giao công nghệ.

Trong khi đó, TS Nguyễn Lê Thu Hà cho rằng để các nhà khoa học yên tâm dấn thân, phải có đội ngũ chuyên gia tài chính (CFO) hiểu rõ đặc thù của ngành công nghệ sinh học để vẽ nên bức tranh tài chính minh bạch cho startup. CFO sẽ giúp bảo vệ nhà khoa học về mặt tài chính và pháp lý tài chính khi tư vấn cho nhà khoa học biết chính xác thời điểm nào cần gọi loại vốn gì, định giá công nghệ ra sao và phân chia cổ phần thế nào để huy động nguồn lực mà không bị mất quyền kiểm soát công nghệ.

Đồng thời, các nhà đầu tư thường ngại rủi ro vì không đủ năng lực chuyên môn để đánh giá giá trị thực của một nghiên cứu sinh học. Do đó, để bảo vệ nhà đầu tư, cần sự tham gia của các đơn vị uy tín (như Viện Công nghệ sinh học) làm nhiệm vụ thẩm định công nghệ độc lập, tạo niềm tin cho họ.

Công nghệ xuất sắc trong phòng thí nghiệm chỉ là hạt giống. Để hạt giống đó nảy mầm thành những doanh nghiệp "kỳ lân" hay các sản phẩm vươn tầm thế giới, Việt Nam cần sớm hoàn thiện một hệ sinh thái khép kín: từ cởi trói thể chế định giá tài sản trí tuệ, xây dựng hạ tầng logistics chuyên dụng, cho đến sự đồng hành của các "bà đỡ" kết nối và các chuyên gia tài chính CFO am hiểu ngành.

Khi hệ sinh thái hỗ trợ được hoàn thiện, các kết quả nghiên cứu có thêm điều kiện để được thương mại hóa, phát triển thành sản phẩm và doanh nghiệp có sức cạnh tranh, qua đó đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.