Kiến tạo không gian phát triển mới từ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

Đổi mới tư duy để mở rộng không gian phát triển

Hội nghị lần thứ 3 Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa XIV vừa kết thúc đã đặt ra định hướng mở rộng, tổ chức lại, quản trị hiệu quả không gian phát triển. Đây được xem là nhiệm vụ chiến lược nhằm tạo thêm dư địa và động lực cho sự phát triển của Việt Nam trong giai đoạn mới.

Tại hội thảo quốc tế "Không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách" diễn ra sáng 28/7 tại Hà Nội, ông Nguyễn Kim Sơn - Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho biết, trong bối cảnh mới, phát triển không còn đơn thuần là mở rộng quy mô mà trước hết phải tổ chức lại và khai thác hiệu quả các không gian hiện có. Mỗi mét vuông đất, từng cánh rừng, vùng biển, vùng trời, hầm mỏ hay khu đô thị đều cần được sử dụng hiệu quả hơn để tạo ra giá trị gia tăng cao hơn.

Trong đó, khái niệm "không gian phát triển" được mở rộng hơn nhiều so với cách hiểu truyền thống. Không gian phát triển không chỉ là lãnh thổ hay địa giới hành chính mà còn bao gồm không gian kinh tế, xã hội, không gian ngầm, không gian tầm thấp, không gian biển, đại dương, không gian văn hóa, không gian số, dữ liệu, khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo và cả không gian hợp tác quốc tế.

Theo ông Nguyễn Kim Sơn, điều quyết định chiều sâu của các không gian này không nằm ở giới hạn tự nhiên mà phụ thuộc vào trình độ khoa học, công nghệ và năng lực của con người. Chính khoa học và công nghệ giúp con người có thể khai thác sâu hơn dưới lòng đất, vươn xa hơn ra biển và mở rộng không gian phát triển theo những chiều hướng, kích thước mới.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, ông đề xuất đổi mới tư duy quy hoạch và quản trị phát triển theo hướng liên kết vùng, vượt qua tư duy cục bộ địa phương; chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào đất đai, lao động và vốn sang mô hình dựa trên tri thức, công nghệ, dữ liệu và chất lượng. Đồng thời xây dựng cơ chế điều phối vùng thực chất hơn và đổi mới quy hoạch theo hướng động, thích ứng với dữ liệu thời gian thực.

Ở góc độ nghiên cứu chính sách, GS. TS Vũ Văn Lợi - Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng mở rộng không gian phát triển không nên được hiểu đơn thuần là mở rộng đất đai hay hạ tầng mà phải được nhìn nhận như một hệ sinh thái động, đa tầng, nơi thể chế, dữ liệu, khoa học công nghệ, nguồn nhân lực, văn hóa và hợp tác quốc tế cùng tạo nên động lực tăng trưởng.

Bên cạnh việc tái cấu trúc các không gian hiện hữu như vùng lãnh thổ, đô thị, nông thôn, biển hay các hành lang kinh tế, Việt Nam cần chủ động kiến tạo những không gian phát triển mới như không gian số, không gian ngầm, không gian tầm thấp, không gian vũ trụ, không gian thử nghiệm thể chế và đổi mới sáng tạo. Dữ liệu và công nghệ sẽ đóng vai trò "mạch máu" kết nối các không gian này, tạo ra giá trị mới ở những điểm giao thoa.

Khoa học và công nghệ kiến tạo không gian tăng trưởng mới

PGS. TS Vũ Hải Quân - Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ nhận định, sau gần 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng theo chiều rộng đã chạm tới giới hạn. Muốn bước vào kỷ nguyên phát triển mới, Việt Nam phải chuyển từ "bản đồ hành chính" sang "bản đồ phát triển", trong đó khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đóng vai trò kiến tạo các không gian tăng trưởng mới. Các không gian tăng trưởng mới bao gồm: không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian vũ trụ.

"Nếu biển là không gian cần được nâng cấp, thì không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian vũ trụ là những vùng đất mới, đòi hỏi sự dẫn dắt tuyệt đối của công nghệ và dữ liệu. Các không gian này có mối quan hệ phụ thuộc chặt chẽ và giá trị đột phá nhất sẽ nằm ở điểm giao thoa giữa chúng", người đứng đầu Bộ Khoa học & Công nghệ nêu.

Đối với không gian ngầm, theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, khai thác không gian ngầm không đơn thuần chỉ là việc đào sâu xuống lòng đất. Thách thức lớn nhất là quản trị tích hợp không gian mặt đất và không gian ngầm. Giải pháp cốt lõi mà khoa học và công nghệ mang lại là việc xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu địa chất, địa chính 3D và các bản sao số (Digital Twins) cho đô thị, đảm bảo quy hoạch không gian ngầm luôn được lập trước khi triển khai dự án và tránh xung đột về hạ tầng.

Đối với không gian tầm thấp, đây là dư địa kinh tế đầy tiềm năng nhưng đi kèm rủi ro an toàn. Khoa học và công nghệ phải đảm nhiệm vai trò thiết lập nền tảng hạ tầng mềm, xây dựng bản đồ số vùng bay, định hình các hành lang thực nghiệm và hoàn thiện bộ tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật an toàn để làm cơ sở cho việc cấp phép dựa trên mức độ rủi ro.

Đối với không gian vũ trụ, đây là đỉnh cao của cạnh tranh công nghệ toàn cầu. Việt Nam cần phát triển đồng bộ hệ sinh thái vệ tinh, thiết bị mặt đất và dịch vụ phân tích. Thông qua các chương trình nghiên cứu quốc gia và hợp tác quốc tế, Việt Nam phải từng bước làm chủ công nghệ cốt lõi, không để bị bỏ lại phía sau trong lĩnh vực kinh tế vũ trụ.

Để khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo thực sự phát huy vai trò kiến tạo các không gian trên, Bộ trưởng đề xuất chuyển mạnh từ tư duy "không quản được thì cấm" sang quản trị dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn và mức độ rủi ro; mở rộng các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox). Đồng thời, Nhà nước cần đóng vai trò là khách hàng đầu tiên, khách hàng lớn thông qua cơ chế đặt hàng nghiên cứu và mua sắm công, nhằm hỗ trợ thương mại hóa công nghệ và tạo thị trường cho doanh nghiệp trong nước.

"Mở rộng không gian phát triển chính là tạo dư địa thể chế cho đổi mới sáng tạo, mở ra cơ hội cho doanh nghiệp và nâng cao năng lực tự chủ quốc gia. Bộ Khoa học và Công nghệ cam kết sẽ dồn toàn lực, phối hợp chặt chẽ với các Bộ, ngành, địa phương để đưa các định hướng chiến lược này trở thành chương trình hành động thực tiễn", ông Vũ Hải Quân nhấn mạnh.

Nhấn mạnh không gian ngầm sẽ trở thành một trong những động lực phát triển quan trọng của Việt Nam trong giai đoạn tới, Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam, Ito Naoki, cho rằng, cùng với AI, kinh tế số và không gian biển, không gian ngầm là lĩnh vực xứng đáng được ưu tiên bởi đây không chỉ là nơi xây dựng hạ tầng mà còn tạo ra không gian kinh tế mới, góp phần nâng cao chất lượng sống cho người dân.

Nhật Bản sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm với Việt Nam trong ba lĩnh vực gồm phát triển hệ thống metro, xây dựng các trung tâm thương mại ngầm gắn với nhà ga và phát triển hạ tầng thoát nước ngầm nhằm nâng cao khả năng chống chịu của đô thị trước biến đổi khí hậu.

Các ý kiến tại hội thảo đều cho rằng, trong bối cảnh mới, không gian phát triển cần được quản trị theo cách tiếp cận tổng thể, liên ngành và liên vùng; vượt qua giới hạn của tư duy phát triển theo địa giới hành chính, hướng tới khai thác hiệu quả các nguồn lực đất đai, biển, đô thị, hạ tầng, dữ liệu và các không gian phát triển mới. Trong đó, khoa học và công nghệ cần được xem là động lực trực tiếp kiến tạo các không gian phát triển mới và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Các tham luận và kiến nghị của các chuyên gia tại hội thảo sẽ được tổng hợp thành báo cáo chính sách gửi các cơ quan có thẩm quyền, góp phần cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn phục vụ việc triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và các quyết sách của Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV, tạo động lực phát triển nhanh, bền vững cho đất nước trong kỷ nguyên mới.