Ngành gỗ không thể cạnh tranh mãi bằng nguyên liệu giá rẻ

Ông Ngô Sỹ Hoài - Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam cho rằng sau hơn 30 năm mở rộng diện tích rừng trồng, ngành gỗ đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi từ tăng trưởng theo sản lượng sang tăng trưởng theo giá trị gia tăng.

Trong ba thập kỷ qua, ngành lâm nghiệp và công nghiệp gỗ Việt Nam đã bứt phá nhờ bốn động lực chính gồm cải cách giao đất, giao rừng, sự hình thành thị trường tiêu thụ nguyên liệu, tiến bộ về giống cây và công nghệ, cùng sự phát triển đồng thời của các nhóm sản phẩm như đồ gỗ, dăm gỗ, ván công nghiệp và viên nén gỗ.

Những yếu tố này đã đưa Việt Nam trở thành một trong những trung tâm chế biến, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, theo ông Hoài, lợi thế truyền thống dựa trên nguyên liệu và lao động giá rẻ đang dần mất đi, trong khi các tiêu chuẩn mới về phát triển bền vững, truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon và Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) ngày càng khắt khe.

"Động lực tăng trưởng cũ đang suy giảm trong khi động lực tăng trưởng mới chưa hình thành. Nếu vẫn chỉ dựa vào lợi thế nguyên liệu và chi phí thấp thì ngành gỗ sẽ rất khó duy trì năng lực cạnh tranh trong dài hạn", ông Hoài nhận định.

Theo Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, một trong những vấn đề nổi cộm hiện nay là tình trạng khai thác rừng ngày càng sớm. Nếu trước đây người dân thường để cây rừng sinh trưởng tới 7 năm mới thu hoạch thì hiện nay chu kỳ đã rút xuống còn 5 năm, thậm chí chỉ 3 - 4 năm. Nguyên nhân không nằm ở việc người dân không muốn trồng gỗ lớn mà xuất phát từ tín hiệu của thị trường.

"Người dân không từ chối gỗ lớn, họ chỉ phản ứng một cách hợp lý trước tín hiệu thị trường. Cái gì có lợi thì họ bán. Không ai có thể ép người dân kéo dài chu kỳ trồng rừng nếu lợi nhuận không đủ hấp dẫn", ông nói.

Theo ông Hoài, thời gian gần đây nhu cầu dăm gỗ từ thị trường Trung Quốc tăng mạnh khiến giá nguyên liệu tăng cao. Điều này khiến nhiều hộ trồng rừng lựa chọn khai thác sớm để bán dăm gỗ, trong khi nhiều doanh nghiệp sản xuất viên nén, ván công nghiệp phải thu hẹp sản xuất hoặc hoạt động cầm chừng vì thiếu nguyên liệu.

Bài toán lớn hiện nay là thiếu nguồn cung gỗ lớn có chất lượng, ổn định và đạt chứng chỉ để phục vụ chế biến sâu. Hệ quả là doanh nghiệp vẫn phải phụ thuộc vào gỗ nhập khẩu, giá trị gia tăng của ngành còn thấp và năng lực cạnh tranh dài hạn bị ảnh hưởng.

Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam cho rằng, ngành lâm nghiệp cần chuyển từ mô hình trồng rừng ngắn ngày sang lâm nghiệp thông minh; đồng thời chuyển từ tư duy cung cấp nguyên liệu sinh khối sang tạo ra giá trị gia tăng cao hơn.

Để làm được điều đó, trước hết cần hình thành cơ chế giúp người trồng rừng gỗ lớn đạt lợi nhuận vượt trội so với khai thác sớm.

"Muốn có nhiều gỗ lớn thì phải tạo được lợi nhuận lớn hơn cho hộ trồng rừng. Đây mới là logic hành động quan trọng nhất", ông Hoài nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, cần có các chính sách tín dụng dài hạn, bảo hiểm rừng trồng, hỗ trợ tích tụ, tập trung đất đai và phát triển chứng chỉ quản lý rừng bền vững để giảm rủi ro cho người dân khi kéo dài chu kỳ kinh doanh.

Về phía doanh nghiệp, ông cho rằng cần tăng đầu tư vào vùng nguyên liệu, ký kết hợp đồng bao tiêu dài hạn, hỗ trợ chủ rừng đạt các chứng chỉ FSC, PEFC và đầu tư mạnh hơn vào chế biến sâu nhằm nâng cao giá trị của gỗ rừng trồng.

Đối với người trồng rừng, cần thay đổi phương thức sản xuất từ khai thác ngắn ngày sang quản lý rừng bền vững, kéo dài chu kỳ trồng kinh doanh và tham gia các mô hình hợp tác xã để tăng khả năng liên kết với doanh nghiệp.

"Trong giai đoạn mới, ngành gỗ cần từng bước dịch chuyển sang các sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn. Việt Nam không thiếu rừng trồng, điều còn thiếu là một cơ chế đủ mạnh để biến rừng trồng thành nguồn nguyên liệu gỗ lớn cho chế biến sâu và đưa ngành gỗ Việt Nam bước lên một nấc thang phát triển mới", Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam nêu.