Nâng sức cạnh tranh cho trái cây Việt trên thị trường quốc tế

Xuất khẩu trái cây - những con số ấn tượng

Theo ông Nguyễn Quốc Mạnh - Phó Cục trưởng Cục trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), sau 20 năm ngành hàng rau quả Việt Nam có bước phát triển rất lớn, từ giá trị xuất khẩu chỉ ở mức vài triệu USD, đến năm 2025 kim ngạch xuất khẩu rau quả đạt 8,5 tỷ USD, trong đó ngành hàng trái cây chiếm phần lớn với mức tăng trung bình hàng năm đạt gần 41%.

Hàng nông sản Việt trưng bày tại hội chợ triển lãm quốc tế công nghệ nông nghiệp và môi trường tại Cần Thơ.

Về thị trường xuất khẩu, Trung Quốc là thị trường quan trọng nhất của ngành hàng rau quả Việt Nam, giá trị xuất khẩu tăng ít nhất 65% và cao nhất lên tới 85%, nhưng luôn duy trì mức 65 - 70%/năm. Ngoài thị trường Trung Quốc, trái cây Việt Nam đang mở thêm nhiều thị trường khó tính như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia…

Cụ thể, một số sản phẩm trái cây chủ lực của Việt Nam như sầu riêng hiện có khoảng 192 ngàn hecta, sản lượng 1,8 triệu tấn, dự kiến năm 2026 sẽ đạt mốc 2 triệu tấn. Hiện sầu riêng Việt Nam đã xuất khẩu sang 28 quốc gia và cả sầu riêng đông lạnh, trong đó thị trường Trung Quốc chiếm tới 95% sản lượng sầu riêng xuất khẩu.

Đối với xoài, diện tích hiện khoảng 110 ngàn hecta, chủ yếu là ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long với thương hiệu nổi tiếng là xoài cát Hòa Lộc, hiện xoài Việt Nam đã xuất khẩu qua 32 quốc gia, kể cả những thị trường khó tính như Hoa kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc. Thanh Long vẫn duy trì ổn định với khoảng 50 ngàn hecta sản lượng đạt khoảng 1,2 đến 1,3 triệu tấn cũng được xuất khẩu sang nhiều thị trường trên thế giới.

Đến năm 2025, Việt Nam có khoảng 161 ngàn hecta chuối, sản lượng đạt khoảng 3 triệu tấn, hiện đã có 70 quốc gia, vùng lãnh thổ nhập chuối Việt Nam. Mít cũng là loại cây có giá trị xuất khẩu với diện tích phát triển rất nhanh, hiện có khoảng 90 ngàn hecta trồng mít với sản lượng đạt 1,4 triệu tấn. Đáng chú ý là với nhóm cây có múi, tổng diện tích trồng lên tới 260 ngàn hecta, trong đó, diện tích bưởi chiếm 100 ngàn hecta. Cùng với chanh dây, tiềm năng xuất khẩu bưởi da xanh còn rất lớn.

Ông Phạm Quốc Liêm - Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty Unifarm cho biết, năm 2025 tổng kim ngạch xuất khẩu toàn cầu của ngành chuối đạt là 16,7 tỷ USD , riêng Việt Nam là 418,7 triệu USD, chiếm 2,5%, đứng trong top 10 quốc gia xuất khẩu chuối nhiều nhất thế giới.

“Là doanh nghiệp có gần 20 năm xuất khẩu chuối với các sản phẩm chuối tươi và chuối chế biến, chúng tôi thấy rằng, đối với sản phẩm về chuối chúng ta đang có nhiều lợi thế cạnh tranh về thổ nhưỡng, diện tích vùng trồng và thị trường xuất khẩu, gần các nước tiêu thụ chuối lớn như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản… với diện tích trồng chuối hiện nay là 161 ngàn hecta, nếu đầu tư ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi xanh, nâng cao chuỗi giá trị sản phẩm thì mục tiêu xuất khẩu đạt 1 tỷ USD là trong tầm tay”, ông Liêm nói.

Giải pháp cho nông sản Việt

Ông Nguyễn Hoàng Nhật - Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Đầu tư và Công nghệ Exabyte cho rằng, hơn 70% chuỗi sản xuất nông nghiệp hiện vẫn do các hộ nhỏ lẻ đảm nhiệm. Quy mô manh mún khiến việc chuẩn hóa quy trình và ứng dụng công nghệ gặp nhiều hạn chế, kéo theo chất lượng sản phẩm thiếu đồng đều.

Không chỉ vậy, nông sản Việt vẫn thiếu hệ thống phân loại rõ ràng theo chuẩn quốc tế. Trong khi các nước đã phân hạng chi tiết theo chất lượng, dinh dưỡng, màu sắc, thì thị trường trong nước vẫn chủ yếu phân biệt theo kích cỡ hoặc giá bán. Điều này khiến giá trị sản phẩm chưa được tối ưu và khó cạnh tranh ở phân khúc cao cấp.

Ông Nguyễn Đình Tùng - Tổng Giám đốc Vina T&T Group, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam phát biểu tại Diễn đàn thương mại nông sản Việt Nam - Trung Quốc hồi tháng 6 vừa qua.

Chia sẻ về mô hình tăng trưởng hiện nay, Phó Cục trưởng Cục trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nguyễn Quốc Mạnh cho hay, mô hình tăng trưởng trước đây là lấy sản lượng là chính giờ đã kết thúc mà thay vào đó là chất lượng và giá trị. Thực tế sản xuất phải đối mặt với những vấn đề về an toàn thực phẩm, các sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam phải đáp ứng tiêu chuẩn quy định của các nước nhập khẩu, đây là điều kiện bắt buộc để xuất khẩu ngành hàng nông sản.

“Nông sản Việt cần phải đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn về chất lượng đối với tất cả các thị trường xuất khẩu. Ngoài thay đổi phương thức sản xuất, đối với ngành rau quả cần chuyển đổi toàn bộ chuỗi giá trị từ sản xuất, chế biến, thị trường và tài chính với mục tiêu tăng trưởng về giá trị chất lượng, phát triển thân thiện với môi trường, sản xuất giảm phát thải, nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng thích ứng và làm giàu cho người nông dân”, ông Mạnh gợi ý.

Về xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc, ông Nguyễn Đình Tùng - Phó Chủ tịch Hiệp hội rau quả Việt Nam, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc Tập đoàn Vina T&T cho biết, thị trường Trung Quốc đang chuyển hướng mạnh mẽ hướng đến tiêu dùng chất lượng cao và bền vững, việc chuyển dịch từ tiểu ngạch sang chính ngạch cần đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe và an toàn thực phẩm không còn là sự lựa chọn mà là con đường duy nhất để nông sản Việt Nam tiến xa.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến cuối tháng 6 Việt Nam có 37 cơ sở được Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) chấp thuận kiểm nghiệm Cadimi và Vàng O đối với sầu riêng và mít. Ảnh: TL

Để thích ứng, chúng ta buộc phải thay đổi tư duy sản xuất từ gốc rễ thông qua việc xây dựng vùng nguyên liệu theo quy trình mới, quy trình chuyển đổi xanh, thực hành nông nghiệp sạch, ứng dụng công nghệ số để minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng. Một quả sầu riêng, trái bưởi hay trái dừa khi xuất qua thị trường Trung Quốc không chỉ bảo đảm chất lượng mà còn mang theo cuốn hộ chiếu minh bạch trong quá trình chăm sóc và đóng gói.

Tuy nhiên, thách thức đặt ra hiện nay là tốc độ thẩm định, phê duyệt và cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói vẫn chưa theo kịp nhu cầu bứt phá của doanh nghiệp. Thực trạng này gây khó khăn cho doanh nghiệp, nông dân Việt Nam và cả nhà nhập khẩu Trung Quốc.

Giải pháp tháo gỡ khó khăn này, theo đề xuất của Phó Chủ tịch Hiệp hội rau quả Việt Nam là cần đẩy nhanh tiến độ thẩm định và phê duyệt mã số, theo đó, Tổng cục hải quan Trung Quốc tăng cường tần suất kiểm tra trực tuyến đối với các vùng trồng cơ sở đóng gói đã nộp hồ sơ hoặc xem xét có cơ chế phù hợp ủy quyền một phần việc đánh giá rủi ro cho các tổ chức giám định có uy tín như tổ chức giám định của Trung Quốc - trực tiếp tại Việt Nam để giải quyết nhanh chóng vấn đề hồ sơ còn tồn đọng.

Thiết lập luồng xanh ưu tiên thông quan, giảm tỷ lệ kiểm tra thực tế tại cửa khẩu với những doanh nghiệp, vùng trồng đã được cấp mã số chuẩn hóa, có lịch sử tuân thủ tốt và áp dụng thành công các mô hình chuyển đổi xanh, để trái cây Việt Nam đảm bảo được độ tươi ngon nhất khi đến tay người tiêu dùng Trung Quốc.

Cơ quan kiểm dịch hai nước cần sớm xây dựng, sử dụng và chia sẻ cổng thông tin dữ liệu chung để liên thông dữ liệu số hóa. Liên thông số hóa sẽ giúp cho việc cập nhật mã số vùng trồng theo thời gian thực tế, hỗ trợ doanh nghiệp hai nước dễ dàng tra cứu. Từ đó, ngăn chặn triệt để tình trạng gian lận, mạo danh mã số gây ảnh hưởng uy tín chung.