VCCI đề xuất mở cơ hội xuất khẩu gạo cho doanh nghiệp nhỏ

Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) vừa có văn bản góp ý gửi Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) đối với dự thảo Thông tư quy định chi tiết một số điều của Nghị định về kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo. Trong đó, VCCI cho rằng cơ chế chỉ định thương nhân đầu mối giao dịch và đầu mối luân phiên trong hoạt động xuất khẩu gạo theo hợp đồng tập trung còn nhiều bất cập, có nguy cơ tạo lợi thế cho một nhóm doanh nghiệp đã có thị phần, trong khi hạn chế cơ hội của doanh nghiệp mới.

Theo VCCI, dự thảo quy định Bộ Công Thương sẽ chỉ định thương nhân đầu mối giao dịch hợp đồng tập trung, trường hợp có từ hai thương nhân trở lên sẽ áp dụng cơ chế đầu mối luân phiên.

Tuy nhiên, các tiêu chí lựa chọn chủ yếu dựa trên thành tích xuất khẩu trong hai năm gần nhất và mức độ tín nhiệm của doanh nghiệp. Trong khi đó, mức độ tín nhiệm lại được đánh giá chủ yếu từ chính kết quả hoạt động xuất khẩu gạo.

"Cách thiết kế này dễ tạo thành một "vòng tròn khép kín". Muốn được chỉ định làm đầu mối thì doanh nghiệp phải có thành tích xuất khẩu, nhưng để có thành tích xuất khẩu tại các thị trường theo hợp đồng tập trung, doanh nghiệp lại cần được chỉ định làm đầu mối hoặc đầu mối luân phiên", VCCI nêu.

Điều này khiến các doanh nghiệp mới gia nhập thị trường hoặc doanh nghiệp vừa và nhỏ, dù đáp ứng đầy đủ điều kiện kinh doanh và đã xây dựng chuỗi liên kết sản xuất bền vững, vẫn rất khó tiếp cận các hợp đồng xuất khẩu tập trung quy mô lớn. Theo đó, quyền tham gia các thị trường xuất khẩu theo bản ghi nhớ hoặc thỏa thuận quốc tế sẽ tiếp tục tập trung vào một số ít doanh nghiệp đã có thị phần lịch sử.

Không chỉ khó trở thành thương nhân đầu mối, các doanh nghiệp mới cũng gặp nhiều rào cản khi tham gia với vai trò nhận ủy thác xuất khẩu. Theo dự thảo, việc phân bổ hợp đồng tập trung để thực hiện ủy thác tiếp tục căn cứ vào thành tích xuất khẩu trực tiếp trong 6 tháng gần nhất, kết quả thực hiện các hợp đồng tập trung trước đó, thành tích thu mua thóc gạo theo chỉ đạo của cơ quan có thẩm quyền và mức độ tín nhiệm của doanh nghiệp.

VCCI nhận định các tiêu chí này đều gắn chặt với lịch sử hoạt động xuất khẩu, khiến doanh nghiệp mới gần như không có cơ hội tích lũy điểm để tham gia thị trường.

Bên cạnh các tiêu chí lựa chọn, VCCI cũng cho rằng quy trình chỉ định thương nhân đầu mối và đầu mối luân phiên trong dự thảo còn thiếu rõ ràng.

Cụ thể, dự thảo chưa quy định tiêu chí để xác định trường hợp nào chỉ định một thương nhân duy nhất và trường hợp nào phải chỉ định từ hai thương nhân trở lên. Đồng thời, cũng chưa có nguyên tắc xác định thứ tự luân phiên giữa các thương nhân đầu mối, chẳng hạn dựa trên điểm tín nhiệm, sản lượng hay tiêu chí nào khác.

Ngoài ra, trong trường hợp tất cả thương nhân đầu mối đều từ chối tham gia giao dịch, dự thảo chỉ quy định Bộ Công Thương sẽ chỉ định thương nhân khác nhưng không nêu rõ tiêu chí lựa chọn.

Theo VCCI, quy định về phân bổ khối lượng hợp đồng cũng còn thiếu minh bạch. Dự thảo nêu thương nhân ký hợp đồng tập trung được thực hiện 2/3 trong số 20% lượng gạo của hợp đồng, phần còn lại phân bổ cho các thương nhân đầu mối không ký kết. Tuy nhiên, chưa làm rõ phần này sẽ được chia đều hay phân bổ theo tỷ lệ tín nhiệm.

Việc chưa quy định rõ các tiêu chí và nguyên tắc nêu trên đồng nghĩa với việc trao quyền quyết định khá lớn cho cơ quan quản lý trong quá trình chỉ định doanh nghiệp, làm gia tăng nguy cơ phát sinh cơ chế "xin - cho" và tạo ra sự thiếu bình đẳng giữa các thương nhân.

Để bảo đảm tính minh bạch, cạnh tranh và mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp mới tham gia thị trường xuất khẩu gạo, VCCI đề nghị bổ sung cơ chế hạn ngạch linh hoạt tại Điều 8 của dự thảo Thông tư. Theo đó, nên dành khoảng 10-15% tổng lượng gạo trong các hợp đồng tập trung để đấu thầu công khai hoặc phân bổ riêng cho nhóm doanh nghiệp mới, doanh nghiệp nhỏ và vừa đã xây dựng chuỗi liên kết sản xuất, bao tiêu sản phẩm, giúp các doanh nghiệp này có cơ hội tích lũy thành tích xuất khẩu ban đầu.

VCCI cũng kiến nghị quy định rõ các trường hợp chỉ định một thương nhân đầu mối hoặc từ hai thương nhân đầu mối luân phiên trở lên; làm rõ tỷ lệ phân bổ đối với các thương nhân không trực tiếp ký kết hợp đồng; đồng thời bổ sung tiêu chí lựa chọn thương nhân thay thế khi tất cả thương nhân đầu mối đều từ chối tham gia giao dịch.