Kỷ nguyên tín dụng công bằng: Khi trí tuệ nhân tạo chắp cánh cho tài chính toàn diện

Tái định nghĩa tài chính toàn diện và những người "vô hình"

Trước đây, tài chính toàn diện thường bị hiểu một cách đơn giản là việc người dân sở hữu một tài khoản ngân hàng. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên số, khái niệm này mang ý nghĩa sâu sắc hơn: đó là đảm bảo mọi cá nhân và tổ chức, đặc biệt là nhóm yếu thế hoặc có thu nhập không ổn định, đều có quyền tiếp cận các dịch vụ tài chính (như thanh toán, tín dụng, tiết kiệm, bảo hiểm) một cách thuận tiện, an toàn với chi phí hợp lý. Mục tiêu tối thượng không chỉ là cấp vốn, mà là khôi phục và duy trì sức khỏe tài chính, bảo vệ người dùng khỏi bẫy "tín dụng đen".

Tại sao điều này lại cấp thiết? Hệ thống thẩm định tín dụng của các ngân hàng truyền thống hiện đang bộc lộ nhiều lỗ hổng lớn khi quá phụ thuộc vào "phiếu lương" cố định và "tài sản đảm bảo" (nhà đất, xe cộ). Mô hình cứng nhắc này đã vô tình gạt bỏ hàng triệu người thuộc nền kinh tế Gig (Gig Economy) (là mô hình kinh tế dựa trên các công việc tạm thời, ngắn hạn, dự án hoặc tự do (freelance), thay thế cho công việc toàn thời gian truyền thống) như tài xế công nghệ, người làm nghề tự do (freelancer) hay hộ kinh doanh nhỏ lẻ - những người có dòng tiền hàng ngày, có uy tín nhưng lại không có phiếu lương và tài sản thế chấp. Hệ quả là, họ bị hệ thống thẩm định gán mác "rủi ro cao" và trở nên "vô hình" trên bản đồ tài chính.

Tài chính toàn diện sinh ra để lấp đầy khoảng trống này: chuyển trọng tâm từ việc đánh giá dựa trên tài sản tích lũy quá khứ sang đánh giá dựa trên hành vi và tiềm năng tương lai.

Cần khẳng định rõ, tài chính toàn diện là một bài toán quản trị rủi ro thông minh. Bằng cách sử dụng công nghệ để tiếp cận phân khúc khách hàng dưới chuẩn (unbanked/underbanked), các tổ chức tài chính thu về ba lợi ích lớn: định giá chính xác hơn (hiểu rõ dòng tiền của khách hàng hơn là chỉ nhìn vào một con số lương), giảm thiểu tổn thất nhờ can thiệp sớm khi thấy dấu hiệu rủi ro giúp ngăn chặn nợ xấu hiệu quả hơn với chi phí thấp hơn, và tối ưu hóa Giá trị trọn đời (LTV) khi khách hàng hình thành lòng trung thành sâu sắc với tổ chức tài chính.

AI - "Động cơ" đắc lực của Tài chính toàn diện

Nếu tài chính toàn diện là đích đến, thì Trí tuệ nhân tạo (AI) chính là "động cơ" mạnh mẽ nhất để đưa hệ thống tài chính tới đó. AI thay đổi hoàn toàn cách thức thẩm định và tương tác với khách hàng thông qua 4 vai trò cốt lõi.

Sử dụng dữ liệu thay thế (Alternative Data) để "nhìn thấu" khách hàng. Đây là đóng góp lớn nhất của AI. Thay vì dựa vào lịch sử tín dụng (CIC) mà người nghèo hay giới trẻ thường không có, AI phân tích hàng nghìn điểm dữ liệu hành vi như: tần suất và dòng tiền trên ví điện tử, tính kỷ luật trong việc thanh toán hóa đơn điện nước đúng hạn và thói quen tích lũy tiết kiệm. Nhờ đó, AI có thể phân biệt được đâu là "biến động tài chính tạm thời" do ốm đau và đâu là "rủi ro thực sự" từ thói quen chi tiêu vô tội vạ, trao cho những người làm nghề tự do cơ hội vay vốn dựa trên uy tín thực.

AI giúp ra quyết định theo thời gian thực (Real-time Decisioning). Trong nền kinh tế số, nhu cầu tài chính thường phát sinh tức thời. Quy trình duyệt vay mất nhiều ngày của ngân hàng truyền thống chính là thứ đẩy người dân đến tín dụng đen. AI giải quyết triệt để điều này bằng cách nhúng trực tiếp đề nghị tín dụng vào ví điện tử hay ứng dụng mua sắm (Embedded Finance), phê duyệt tức thì với một hạn mức bền vững, vừa vặn với khả năng trả nợ để ngăn tình trạng vay quá tay.

AI đảm bảo tính minh bạch và công bằng. Hệ thống AI sẽ giải thích rõ lý do khi từ chối khoản vay (ví dụ: "Tỷ lệ nợ/thu nhập quá cao"), qua đó đóng vai trò giáo dục tài chính cho người dùng. Đồng thời, AI được giám sát liên tục để loại bỏ mọi sự thiên kiến (bias) về vùng miền hay giới tính và tự động học hỏi để cập nhật linh hoạt theo hành vi tiêu dùng.

AI giúp nhân bản hóa quy trình thu hồi nợ. Tài chính toàn diện không chỉ là cho vay, mà còn là đồng hành lúc trả nợ. AI biến việc "đòi nợ" thành "hỗ trợ tài chính" thông qua các cảnh báo sớm trước khi khách hàng trễ hạn, từ đó chủ động đề xuất điều chỉnh lịch trả. Máy móc phân tích tâm lý để chọn kênh liên lạc và giọng điệu thấu cảm, đồng thời chuyển giao cho con người xử lý những trường hợp ngoại lệ (như tai nạn, biến cố gia đình).

Sự hỗ trợ đắc lực của AI đang tạo ra một cuộc cách mạng thực sự. AI giúp xóa bỏ sự vô hình của những nhóm khách hàng yếu thế, biến dữ liệu hành vi nhỏ nhặt nhất thành tài sản tín dụng giá trị. Cùng với nhau, AI và tài chính toàn diện đang xây dựng một thị trường rộng lớn, bền vững - nơi rủi ro không còn bị quản lý bằng sự nghi ngờ, mà được quản trị bằng sự thấu hiểu.