Yêu cầu 'xanh hóa' ngày càng khắt khe, doanh nghiệp không thể chậm chân

Sản xuất xanh thành yêu cầu bắt buộc

TS Nguyễn Minh Thảo - Trưởng Ban Nghiên cứu Môi trường kinh doanh và Năng lực cạnh tranh, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược cho rằng sản xuất xanh hiện là xu hướng toàn cầu và là lựa chọn tất yếu đối với doanh nghiệp. Việt Nam đã tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do như EVFTA, CPTPP, trong đó có các cam kết về phát triển bền vững, đồng thời thực thi các nghĩa vụ liên quan đến biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường.

Trong nước, Luật Bảo vệ môi trường và các văn bản hướng dẫn cũng từng bước đưa ra các quy định về thực hiện nghĩa vụ môi trường, tiệm cận với cách tiếp cận quốc tế.

Trong khi đó, các đối tác thương mại lớn của Việt Nam, đặc biệt là châu Âu, đang đưa ra hàng loạt yêu cầu về xanh hóa sản xuất thông qua Thỏa thuận xanh châu Âu. Bên cạnh cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), doanh nghiệp còn phải đối mặt với các yêu cầu liên quan đến kinh tế tuần hoàn, an toàn thực phẩm theo chiến lược “Từ trang trại đến bàn ăn” và bảo vệ đa dạng sinh học.

Những yêu cầu này không chỉ tác động đến doanh nghiệp xuất khẩu trực tiếp sang EU mà còn có xu hướng lan rộng sang nhiều quốc gia khác.

"Chuyển đổi sang sản xuất xanh không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc, là mệnh lệnh của thị trường. Nếu không có sự chuẩn bị, doanh nghiệp sẽ đứng trước nguy cơ mất cơ hội tiếp cận thị trường", bà Thảo nhấn mạnh.

Trong đó, CBAM chỉ là một phần của bức tranh xanh hóa thương mại toàn cầu. Cơ chế này đã có giai đoạn chuyển tiếp từ năm 2023 đến 2025 và bước vào giai đoạn chính thức từ ngày 1/1/2026.

Hiện CBAM áp dụng với một số nhóm hàng như sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro. Tuy nhiên, phạm vi tác động dự kiến sẽ tiếp tục mở rộng. Theo lộ trình, đến năm 2027 sẽ có rà soát toàn diện và đến năm 2034 cơ chế được triển khai đầy đủ.

“Tính từ năm 2026 đến năm 2034 chỉ còn 8 năm, không còn nhiều thời gian để chuẩn bị”, chuyên gia lưu ý, đồng thời cho rằng doanh nghiệp không thể chỉ quan tâm đến những mặt hàng đang thuộc phạm vi điều chỉnh của CBAM mà phải theo dõi toàn bộ chuỗi sản xuất, từ nguyên liệu đến thành phẩm.

Áp lực nhưng cũng là cơ hội

Cùng với các tiêu chuẩn môi trường, ESG đang trở thành một yêu cầu ngày càng phổ biến đối với doanh nghiệp. Theo bà Thảo, một số quốc gia đã đưa tiêu chuẩn ESG vào hệ thống pháp luật và coi đây là chuẩn mực bắt buộc. Tuy nhiên, mức độ thực hành và công bố báo cáo ESG của doanh nghiệp Việt Nam vẫn thấp so với các nước châu Á - Thái Bình Dương, theo khảo sát của PwC.

Việc đáp ứng các tiêu chuẩn xanh không chỉ tạo thêm chi phí mà còn mở ra cơ hội tiếp cận thị trường mới. Khi các quốc gia khác ngoài EU cũng từng bước áp dụng các tiêu chuẩn xanh, doanh nghiệp đã chuẩn bị tốt sẽ có lợi thế mở rộng thị trường. Thách thức chủ yếu nằm trong ngắn hạn, còn về dài hạn, việc chủ động chuyển đổi có thể mang lại cơ hội lớn cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi cũng tạo áp lực lớn về vốn, công nghệ và năng lực quản trị, đặc biệt với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Doanh nghiệp phải đầu tư công nghệ, kiểm soát phát thải và theo dõi toàn bộ chuỗi sản xuất, trong khi hiện vẫn thiếu dữ liệu, phương pháp kiểm kê và hướng dẫn cụ thể.

Một khó khăn khác là hệ thống tiêu chuẩn xanh trên thế giới chưa thống nhất. Các quốc gia, tổ chức có thể đưa ra những yêu cầu khác nhau và liên tục điều chỉnh theo thời gian, khiến doanh nghiệp khó cập nhật và chuẩn bị.

Trong bối cảnh này, doanh nghiệp cần chủ động nâng cao năng lực quản trị, thường xuyên cập nhật chính sách xanh liên quan đến sản phẩm, hàng hóa, đặc biệt với doanh nghiệp xuất nhập khẩu; đồng thời tăng cường năng lực tài chính, công nghệ, kỹ thuật và xây dựng chiến lược kiểm soát phát thải.

Lấy ví dụ về sự chủ động của doanh nghiệp, bà Thảo cho biết, khoảng 3 năm trước, một số doanh nghiệp lớn tại Cà Mau đã sớm nhận diện các yêu cầu của thị trường châu Âu và chuẩn bị để đáp ứng. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn còn khá mơ hồ về các yêu cầu này.

Từ góc độ chính sách, bà Thảo cho rằng Chính phủ và các cơ quan quản lý cần chủ động hơn trong cung cấp thông tin, cập nhật chính sách và hướng dẫn doanh nghiệp. Thay vì để doanh nghiệp tự tìm hiểu, cơ quan quản lý cần cụ thể hóa các tiêu chuẩn và yêu cầu mà doanh nghiệp phải đáp ứng.

Đồng thời, cần hoàn thiện thể chế gắn với toàn bộ chuỗi cung ứng, từ khử carbon, định giá carbon đến chính sách hỗ trợ doanh nghiệp. Đặc biệt, không chỉ hoàn thiện thể chế mà phải có cơ chế tổ chức thực hiện hiệu quả.

“Chuyển đổi xanh liên quan đến nhiều bộ, ngành và sản phẩm, vì vậy cần một chiến lược quốc gia hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện chuyển đổi”, chuyên gia đề xuất.

Cũng theo chuyên gia, các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp hiện còn phân tán ở nhiều lĩnh vực, do đó cần một chiến lược và chính sách tổng thể. Bộ Công Thương có thể đóng vai trò kết nối các bộ, ngành và doanh nghiệp trong quá trình triển khai.

Một đề xuất đáng chú ý là nghiên cứu thành lập ban chỉ đạo về chuyển đổi xanh để điều phối các chính sách liên quan đến CBAM, kinh tế tuần hoàn, chiến lược “Từ trang trại đến bàn ăn”, đa dạng sinh học và các yêu cầu xanh khác.

Bà Thảo cũng lưu ý yêu cầu hoàn thiện chính sách đối với khu công nghiệp theo hướng tuần hoàn, sinh thái. Hiện một số quy định về công nghệ cao, khu công nghiệp sinh thái và tiêu chuẩn liên quan chưa rõ hoặc chưa sát thực tế, khiến doanh nghiệp kinh doanh hạ tầng gặp khó trong quá trình chuyển đổi.

"Chuyển đổi xanh đang diễn ra với tốc độ nhanh và phạm vi ngày càng rộng. Doanh nghiệp có thể coi đây là chi phí bắt buộc, nhưng nếu chuẩn bị sớm, đầu tư đúng hướng và tận dụng công nghệ, quá trình này cũng có thể trở thành lợi thế cạnh tranh dài hạn trên thị trường quốc tế", chuyên gia nhấn mạnh.