Công nghệ là yếu tố sống còn để bứt phá tăng trưởng

Nhân tố công nghệ còn mờ nhạt

Tại phiên thảo luận trong khuôn khổ hội thảo "Động lực cho tăng trưởng kinh tế hai con số và triển vọng nông nghiệp 2026" diễn ra ngày 31/3 tại Hà Nội, TS Cấn Văn Lực - Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách Tài chính Tiền tệ quốc gia đã đặt ra một vấn đề mang tính thời sự: Dư địa ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo của Việt Nam là rất lớn, nhưng thực tế vẫn tồn tại một khoảng cách đáng kể giữa lời nói và hành động, giữa các nghị quyết và hơi thở cuộc sống. Làm thế nào để thu hẹp khoảng cách này nhằm tạo ra động lực thực chất cho nền kinh tế là câu hỏi lớn cần lời giải.

Chia sẻ về vấn đề này, PGS TS Đặng Ngọc Đức - Viện trưởng Viện Công nghệ Tài chính (Đại học Đại Nam) khẳng định, công nghệ 4.0 chính là cơ hội và động lực vô cùng quan trọng để nâng cao chỉ số TFP (năng suất nhân tố tổng hợp) – thước đo tính chất "thông minh" của một nền kinh tế. Ông dẫn chứng trường hợp của Trung Quốc: Nếu không có khoa học công nghệ, quốc gia này không thể nhanh chóng trở thành đối thủ cạnh tranh đáng gờm với Mỹ và EU.

Tuy nhiên, tại Việt Nam, sự đóng góp của các nhân tố công nghệ vào tăng trưởng vẫn chưa đạt như kỳ vọng do nhiều điểm nghẽn về nhân lực và tư duy đầu tư.

Một trong những rào cản lớn nhất được PGS, TS Đặng Ngọc Đức chỉ ra là sự lệch pha trong đội ngũ chuyên gia. Trong lĩnh vực Fintech (công nghệ tài chính), những người giỏi công nghệ thường thiếu kỹ năng, kinh nghiệm tài chính và ngược lại. Sự thiếu hụt này khiến việc tạo ra các sản phẩm ứng dụng công nghệ vừa an toàn, vừa hiệu quả trở nên khó khăn.

Bên cạnh đó, dù Đảng và Nhà nước đã ưu tiên ngân sách tới 25.000 tỷ đồng cho phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, nhưng thực tế lại nảy sinh một nghịch lý: 80% số tiền này được đổ vào hạ tầng và phần cứng, trong khi đầu tư cho con người – chủ thể của đổi mới – lại chiếm tỷ trọng khiêm tốn.

Về phía giáo dục, các trường đại học đang nỗ lực đổi mới chương trình theo định hướng OBE (đào tạo dựa trên kết quả đầu ra), tập trung vào việc sinh viên "làm được gì" thay vì chỉ "biết gì". Thế nhưng, công tác tuyển sinh các ngành công nghệ ứng dụng lại gặp khó.

"Người dân vẫn chưa sẵn sàng bước ra khỏi vùng an toàn. Họ vẫn ưu tiên chọn các ngành truyền thống như quản trị kinh doanh, logistics thay vì học cách ứng dụng công nghệ vào tài chính ngân hàng – lĩnh vực vốn có thể tạo ra tốc độ tăng trưởng bứt phá," ông Đức chia sẻ.

Chuyên gia kiến nghị cần có sự ưu tiên thực chất và đồng bộ trong đào tạo. Thay vì những lớp học ngắn hạn 3-4 tháng mang tính quảng cáo về AI, dữ liệu, cần tập trung vào các giải pháp công nghệ có chiều sâu như: ứng dụng AI để quản trị rủi ro, giúp người nông dân vay vốn không cần tài sản bảo đảm, thúc đẩy tài chính toàn diện.

Thay đổi góc nhìn về ứng dụng công nghệ

Khi bàn về triển vọng nông nghiệp 2026, các chuyên gia cho rằng cần thay đổi góc nhìn về ứng dụng công nghệ trong khu vực này. TS Trần Công Thắng - Viện trưởng Viện Chiến lược chính sách Nông nghiệp và Môi trường, nhận định, đại chúng hiện nay thường chỉ chú ý đến những công nghệ "bề nổi" như thiết bị bay không người lái (drone) hay máy móc cơ giới hóa. Tuy nhiên, nền tảng "sinh tử" của nông nghiệp lại nằm ở khoa học cơ bản.

Để phát triển bền vững, Việt Nam cần đầu tư mạnh mẽ vào nghiên cứu di truyền học, lai tạo giống, công nghệ sản xuất vaccine phòng dịch và hệ thống dự báo biến đổi khí hậu. Ngay cả những lĩnh vực truyền thống như khoa học đất, tài nguyên nước và công nghệ phân bón cũng cần được nâng cấp liên tục.

"Mục tiêu lớn nhất là sự tự chủ. Nền nông nghiệp Việt Nam phải tự chủ được các nền tảng công nghệ lõi ngay trong nước, thoát khỏi sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài", TS Trần Công Thắng nhấn mạnh. Khoa học phải quay về phục vụ nhu cầu thiết thực nhất, đó là giúp nông dân có bộ giống tốt nhất và giải pháp điều trị dịch bệnh kịp thời nhất.

Công nghệ cũng được kỳ vọng là "liều thuốc" chấm dứt tình trạng mất cân đối cung cầu và cảnh "giải cứu" nông sản diễn ra thường xuyên. Thông qua hệ thống dự báo và quản lý chuỗi cung ứng, rủi ro thương mại sẽ được giảm thiểu, bảo đảm sinh kế bền vững cho người dân.

PGS, TS Đặng Ngọc Đức bổ sung thêm, công nghệ chính là chìa khóa để giải bài toán niềm tin trên thị trường quốc tế. Hiện nay, quy trình đưa nông sản Việt ra thế giới mất từ 5-8 năm do thiếu hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch. Việc nâng cấp hạ tầng công nghệ sẽ rút ngắn đáng kể thời gian này.

Tuy nhiên, một rào cản tâm lý vẫn đang tồn tại khi bà con nông dân chưa thực sự tin tưởng vào các giải pháp tín dụng trực tuyến và tài chính số. Điều này đòi hỏi sự vào cuộc của Hội Nông dân và các cơ quan hữu quan trong việc phổ cập kiến thức số, tạo điều kiện cho doanh nghiệp đưa giải pháp công nghệ về nông thôn.

4 trụ cột chiến lược và công thức tăng trưởng mới

TS Cấn Văn Lực khẳng định, để đạt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, nền kinh tế không có lựa chọn "bàn lùi" mà phải quyết tâm bứt phá năng suất lao động và hiệu quả đầu tư.

Để hiện thực hóa khát vọng này, quá trình chuyển đổi tư duy cần tập trung vào 4 trụ cột chiến lược. Thứ nhất, nâng tầm tri thức và công nghệ bằng việc trang bị liên tục các nền tảng mới cho lao động nông thôn để thoát khỏi tư duy canh tác truyền thống.

Thứ 2, thắt chặt liên kết "4 nhà", tạo sự kết nối thực chất giữa Nhà trường – Nhà nước – Nhà nông – Nhà doanh nghiệp. Trong đó, hợp tác xã phải vận hành như doanh nghiệp kiểu mới.

Thứ 3, tối ưu hóa nguồn lực, khơi thông từ đất đai, tài chính đến kỹ năng thực chiến của con người. Thứ 4, chú trọng khoa học cơ bản, coi đây là gốc rễ bền vững để tạo sức bật dài hạn.

Theo TS Cấn Văn Lực, nếu như trước đây kinh nghiệm sản xuất của ông cha ta là "Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống" thì trong kỷ nguyên số hiện nay, để kiến tạo tương lai và bứt phá tăng trưởng, nền kinh tế và đặc biệt là ngành nông nghiệp buộc phải bổ sung thêm yếu tố sống còn là công nghệ.

Với sự đồng lòng từ chính sách đến hành động thực tiễn, khoa học công nghệ sẽ không còn là khoảng cách trên trang giấy mà trở thành động lực thực thụ đưa kinh tế Việt Nam tiến vào quỹ đạo tăng trưởng hai con số trong tương lai gần.