Đồng bằng sông Cửu Long làm gì trước ‘cơn khát’ nhân lực khoa học công nghệ

Với vai trò trung tâm vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), TP Cần Thơ đứng trước yêu cầu phải đi đầu trong xây dựng đội ngũ nhân lực khoa học, công nghệ đáp ứng yêu cầu phát triển mới.

Cần Thơ trước yêu cầu phải đi đầu trong việc xây dựng đội ngũ nhân lực khoa học công nghệ.

Liên kết “3 nhà” chưa đạt kỳ vọng

GS.TS Nguyễn Trường Thịnh - Trường Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh cho biết, vùng ĐBSCL và TP Cần Thơ đang đối mặt đồng thời nhiều thách thức, biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, yêu cầu chuyển đổi xanh và mô hình tăng trưởng bền vững thay thế cách tiếp cận truyền thống dựa nhiều vào tài nguyên và lao động giá rẻ.

Tuy nhiên, trong thách thức cũng mở ra cơ hội chiến lược. ĐBSCL được thế giới nhìn nhận như một “phòng thí nghiệm tự nhiên quy mô lớn”, hội tụ điều kiện đặc thù về địa hình, khí hậu, thủy văn và hệ sinh thái. Đây là nền tảng thuận lợi để thử nghiệm các mô hình nông nghiệp thông minh, quản lý tài nguyên nước, công nghệ thích ứng hạn, mặn, lũ, công nghệ sinh học và kinh tế tuần hoàn. Nguồn tài nguyên sinh học phong phú cũng là dư địa quan trọng cho phát triển công nghệ thực phẩm, dược liệu, vật liệu sinh học và chọn tạo giống.

Theo GS.TS Nguyễn Trường Thịnh, để biến khó khăn thành lợi thế, ĐBSCL cần xác lập tầm nhìn trở thành trung tâm công nghệ nước lợ và nước mặn của thế giới; chủ động thu hút các dự án quốc tế về thích ứng biến đổi khí hậu; xây dựng trung tâm đổi mới sáng tạo nông nghiệp thích ứng đặt tại Cần Thơ, nơi thử nghiệm giống cây chịu mặn, công nghệ nuôi tôm tuần hoàn và quy tụ đội ngũ nhân lực chất lượng cao giải quyết các bài toán lớn của vùng.

Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao được xem là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh.

Những năm gần đây, hạ tầng giao thông, đô thị và hạ tầng số của Cần Thơ và ĐBSCL có bước cải thiện đáng kể. Nguồn nhân lực địa phương được đánh giá có tính cởi mở, linh hoạt và khả năng thích nghi cao một “tài sản mềm” quan trọng cho phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đặc biệt, việc triển khai đồng bộ các nghị quyết lớn của Trung ương như Nghị quyết 57 về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Nghị quyết 59 về hội nhập quốc tế, Nghị quyết 66 về hoàn thiện thể chế, Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân đang tạo nền tảng chính sách quan trọng cho sự bứt phá của vùng.

Dù vậy, thực trạng nguồn nhân lực khoa học, công nghệ vẫn còn nhiều hạn chế. GS.TS Nguyễn Trường Thịnh thẳng thắn nhìn nhận, nhân lực chất lượng cao còn thiếu; năng lực nghiên cứu, phát triển (R&D) còn khiêm tốn; doanh nghiệp phần lớn quy mô nhỏ, khả năng hấp thụ và chuyển giao công nghệ hạn chế; liên kết giữa Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp chưa đạt kỳ vọng.

Từ đó, yêu cầu đặt ra là phát triển mạnh mô hình liên kết “ba nhà”; xây dựng chương trình đào tạo dài hạn gắn với nhu cầu doanh nghiệp; hình thành liên minh chia sẻ nguồn lực giữa các trường đại học trong vùng để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực khoa học.

Ở góc độ quản lý, PGS.TS Vũ Tuấn Hưng - Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ cho rằng, việc thống kê đầy đủ, chính xác nhân lực khoa học, công nghệ hiện vẫn là thách thức, do chưa có định nghĩa và cách tiếp cận thống nhất, nhất là khi khái niệm này được mở rộng theo tinh thần Nghị quyết 57, gắn chặt với đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Xây dựng hệ sinh thái đủ mạnh

Theo số liệu năm 2024, TP Cần Thơ có khoảng 8.947 nhân lực khoa học, công nghệ, trong đó gần 50% có trình độ sau đại học. Tuy nhiên, khoảng 70% tập trung tại Trường Đại học Cần Thơ, chủ yếu phục vụ giảng dạy và nghiên cứu học thuật. Nhân lực khoa học, công nghệ trong khu vực doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp công nghệ cao, còn mỏng. Xu hướng di cư lao động trẻ, có trình độ cao cũng đặt ra nguy cơ thiếu hụt “nhân lực tại chỗ”. Đào tạo đại học và nghề nghiệp còn dàn trải; năng lực công nghệ số chuyên sâu chưa đáp ứng yêu cầu phát triển.

PGS.TS Vũ Tuấn Hưng nhấn mạnh, dù nhiều địa phương đã ban hành chính sách thu hút nhân lực khoa học, công nghệ, hiệu quả vẫn chưa tương xứng do hệ sinh thái nghiên cứu và đổi mới sáng tạo thiếu đồng bộ. Tuy nhiên, Nghị quyết 57 được xem là cơ hội lớn, mở ra không gian thể chế và nguồn lực mới để Cần Thơ và ĐBSCL bứt phá nếu tận dụng tốt.

Sinh viên tập trung nghiên cứu sản phẩm.

Với góc nhìn đào tạo, TS Nguyễn Văn Cương - Hiệu trưởng Trường Bách Khoa, Đại học Cần Thơ cho rằng, khoảng cách giữa cung và cầu lao động khoa học, công nghệ là tất yếu. Vấn đề không phải xóa bỏ hoàn toàn khoảng cách đó, mà là thu hẹp một cách thực chất. Việc doanh nghiệp phải đào tạo bổ sung cho sinh viên sau tuyển dụng là điều bình thường trong quản trị nhân sự, không nên vì thế phủ nhận vai trò của giáo dục đại học.

Thực tế, Đại học Cần Thơ đã triển khai nhiều mô hình liên kết với doanh nghiệp: sinh viên thực tập gắn với dự án thực tiễn; doanh nghiệp tham gia hội đồng đánh giá; tuyển dụng trực tiếp tại trường. Tuy nhiên, quy mô liên kết và số doanh nghiệp đặt hàng đào tạo dài hạn còn hạn chế. Để thu hẹp khoảng cách cung, cầu, cần ba trụ cột: Nhà nước kiến tạo thể chế; nhà trường đổi mới chương trình đào tạo; doanh nghiệp chủ động tham gia và dám đổi mới.

Đặc biệt, trong bối cảnh nhu cầu nhân lực công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), vi mạch bán dẫn, giao thông thông minh, công nghệ thông tin tăng nhanh, áp lực nâng cao chất lượng đào tạo càng trở nên cấp thiết.

Xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đủ mạnh, ĐBSCL và Cần Thơ phát triển bền vững.

Ở góc nhìn doanh nghiệp khởi nghiệp, ông Huỳnh Đức Huy - chuyên gia công nghệ giáo dục Công ty Cổ phần Công nghệ Giáo dục DOTB cho rằng, nếu coi nhà trường chỉ là “nhà cung cấp lao động” và doanh nghiệp là “khách hàng” thì khoảng cách đào tạo thực tiễn là điều khó tránh. Ngược lại, cần xác lập quan hệ đối tác đồng kiến tạo nguồn nhân lực. Sự phát triển mạnh mẽ của AI và dữ liệu lớn đang làm thay đổi cấu trúc thị trường lao động, thậm chí thay thế nhiều vị trí thực tập truyền thống, buộc cả nhà trường và doanh nghiệp phải điều chỉnh phương thức hợp tác.

Phát triển nguồn nhân lực khoa học, công nghệ chất lượng cao cho ĐBSCL và TP Cần Thơ không còn là nhiệm vụ riêng của ngành giáo dục hay khoa học, công nghệ, mà là chiến lược tổng thể của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và toàn xã hội. Khi biết vận dụng kinh nghiệm quốc tế, phát huy lợi thế tự nhiên và con người, đồng thời xây dựng được hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đủ mạnh, Cần Thơ và vùng ĐBSCL sẽ có nền tảng vững chắc để bứt phá nhanh và phát triển bền vững trong giai đoạn mới.