Hệ thống trung tâm đổi mới sáng tạo: Lượng tăng nhanh, chiều sâu hạn chế

Nhận diện khoảng trống trong hệ sinh thái hiện tại

Thực tế cho thấy, hệ thống TTĐMST tại Việt Nam thời gian qua đã có sự phát triển nhanh về số lượng, bước đầu hình thành mạng lưới hỗ trợ trên phạm vi toàn quốc. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay bộc lộ nhiều điểm hạn chế.

Phần lớn các trung tâm có quy mô còn nhỏ so với chuẩn quốc tế, hoạt động phân tán và mức độ gắn kết giữa các chủ thể trong hệ sinh thái chưa cao. Các trung tâm chủ yếu mới dừng lại ở bước hỗ trợ khởi nghiệp giai đoạn đầu, thiếu vắng các hoạt động đủ quy mô và chiều sâu để thúc đẩy tăng trưởng và thương mại hóa công nghệ. Bên cạnh đó, số lượng doanh nghiệp chủ động đứng ra hình thành TTĐMST còn rất hạn chế. Đặc biệt, các trung tâm đang thiếu một cơ chế điều phối hiệu quả để kết nối các nguồn lực, tạo ra những tác động ở quy mô lớn.

Tại các viện, trường, hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) đang vấp phải nghịch lý "tri thức nằm lại trong phòng thí nghiệm" và khó vượt qua "thung lũng chết" để thương mại hóa sản phẩm do ba rào cản lớn: thiếu hạ tầng thử nghiệm (pilot plants), thiếu dòng vốn linh hoạt chấp nhận rủi ro, và vướng mắc về thể chế (đặc biệt là quy định sở hữu trí tuệ và thiếu vắng các khu vực thử nghiệm Sandbox).

TTĐMST Việt Nam cần xây dựng theo mạng lưới đa tầng

Để xóa bỏ sự phân mảnh của hệ thống TTĐMST, theo ông Võ Xuân Hoài - Phó Giám đốc TTĐMST quốc gia, chiến lược của Việt Nam là khẩn trương chuyển đổi từ các mô hình phân tán sang một mạng lưới TTĐMST quốc gia thống nhất. Hệ thống này được thiết kế theo kiến trúc đa tầng, phân vai rõ ràng cho 4 khu vực.

TTĐMST quốc gia (NIC) đóng vai trò hạt nhân điều phối mạng lưới, nắm giữ định hướng chiến lược, thiết kế các chính sách thử nghiệm (sandbox) và kết nối công nghệ nguồn quốc tế. Trong khi các trung tâm do bộ/ngành thành lập sẽ tập trung vào các công nghệ chiến lược gắn với bài toán chuyên ngành cụ thể (ví dụ: sản xuất thông minh của Bộ Công Thương, công nghệ sinh học của Bộ Y tế).

Ở địa phương, các TTĐMST cần bám sát lợi thế vùng, tập trung thu hút doanh nghiệp và thử nghiệm các mô hình mới. TTĐMST của viện trường và doanh nghiệp sẽ là khu vực thực chiến, nơi doanh nghiệp sẽ là bên đặt bài toán, dẫn dắt nhu cầu thị trường, kết hợp đầu tư và thương mại hóa, thử nghiệm và ứng dụng công nghệ mới; trong khi các đại học/viện nghiên cứu trực tiếp ươm tạo, thử nghiệm và chuyển giao công nghệ.

Bài học thành công của VNUHCM Innovation Hub

Một ví dụ thực tiễn cho mô hình TTĐMST hiện đại là VNUHCM Innovation Hub (Đại học quốc gia TP Hồ Chí Minh). Được định vị là một tổ hợp công nghệ sâu với mức đầu tư hạ tầng lên tới 800 tỷ đồng, cùng dự án phòng thí nghiệm bán dẫn 750 tỷ đồng, nhưng giá trị cốt lõi của VNUHCM nằm ở tư duy vận hành. Trung tâm này hoạt động như một cơ quan điều phối, kết nối nguồn lực nghiên cứu với nhu cầu doanh nghiệp, không vận hành theo mô hình đơn vị quản lý hành chính.

Nhờ cơ chế điều phối linh hoạt và sát thực tế, hệ sinh thái này đã nhanh chóng thu hút dòng vốn thị trường: VNG Group tài trợ 31 tỷ đồng cho R&D AI; RealTime Robotics cam kết 29,5 tỷ đồng nghiên cứu UAV; NVIDIA cấp học bổng và hỗ trợ hệ sinh thái vi mạch; cùng các tập đoàn lớn như CT Group, Coteccons, Becamex cam kết quỹ R&D hàng trăm tỷ đồng.

Từ kinh nghiệm vận hành của mình, VNUHCM đề xuất thực thi 3 giải pháp tháo gỡ thể chế. Thứ nhất là cởi trói sở hữu trí tuệ (IP), cho phép đại học linh hoạt định giá và chuyển giao tài sản IP, trao quyền cho nhà khoa học/giảng viên lập doanh nghiệp khởi nguồn (Spin-off) với cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch giữa Nhà nước - Trường - Tác giả/Doanh nghiệp.

Thứ hai là kiến tạo đặc khu Sandbox công nghệ. Các khu thử nghiệm có kiểm soát được xây dựng liền kề đô thị đại học (như khu test bay UAV, phòng thí nghiệm bán dẫn), giúp doanh nghiệp thử nghiệm mô hình mới trong khuôn khổ pháp lý kiểm soát được rủi ro.

Cuối cùng là đổi mới dòng vốn R&D giai đoạn sớm. Áp dụng quỹ mạo hiểm công - tư, cơ chế khoán kinh phí (Block Funding) đánh giá dựa trên kết quả cuối cùng thay vì thủ tục thanh quyết toán, hóa đơn chứng từ, sẵn sàng chấp nhận rủi ro R&D. Ngoài ra, Nhà nước bỏ vốn mồi, doanh nghiệp sẽ đối ứng.