Nghiên cứu mới: Trí tuệ nhân tạo đang làm ‘teo não’ thế hệ trẻ

Trong những thập niên trước, nếu một học sinh muốn trốn tránh việc làm bài tập, họ phải bỏ ra không ít công sức, từ việc nhờ vả người khác, tìm kiếm trên các trang tóm tắt sách, cho đến việc tra cứu lời giải trên mạng. Gian lận khi đó vẫn đòi hỏi nỗ lực và đôi khi còn tốn nhiều công sức hơn cả việc tự làm bài. Thế nhưng, ngày nay, quy trình đó đã bị rút gọn chỉ còn vài chục giây, với sự hỗ trợ của AI.

Thực trạng đáng buồn trong các lớp học hiện nay được một giáo viên tóm gọn trong nhận xét: “Học sinh không thể lập luận. Chúng không thể suy nghĩ, không thể giải quyết vấn đề”.

Dựa trên hàng trăm cuộc phỏng vấn, nhóm thảo luận, tham vấn chuyên gia và xem xét hơn 400 nghiên cứu, báo cáo có tiêu đề “Hướng đi mới cho học sinh trong thế giới AI: Thịnh vượng, Chuẩn bị, Bảo vệ” do Trung tâm Giáo dục Toàn cầu thuộc Viện Brookings (Mỹ) công bố tháng 1 được cho là một trong những đánh giá toàn diện nhất cho đến nay về cách trí tuệ nhân tạo tạo sinh đang định hình lại việc học tập của học sinh.

Theo các chuyên gia trong báo cáo, bản chất "không ma sát" (hoàn toàn dễ dàng, không gặp trở ngại) của AI chính là đặc điểm nguy hiểm nhất. Trong quá trình học tập truyền thống, việc học sinh phải vật lộn để tổng hợp thông tin, viết một bài luận hay giải một bài toán khó chính là lúc quá trình học tập thực sự diễn ra. AI loại bỏ hoàn toàn nỗ lực này, biến nó thành “thức ăn nhanh của giáo dục” - cung cấp những câu trả lời tiện lợi, thỏa mãn ngay lập tức nhưng lại hoàn toàn trống rỗng về mặt nhận thức trong dài hạn.

Hệ lụy của việc này là trẻ em đang "chuyển giao về mặt nhận thức" các nhiệm vụ cho AI, từ làm bài tập, đọc đoạn văn, ghi chú đến việc nghe giảng. Các nhà nghiên cứu gọi hiện tượng này là "nợ nhận thức" hay "teo não", khi học sinh trì hoãn nỗ lực trí tuệ bằng cách phụ thuộc vào máy móc.

"Chế độ hành khách" và sự xói mòn khả năng đọc - viết

Theo Tạp chí Fortune, hệ thống giáo dục hiện tại vô tình tạo ra một môi trường mà học sinh tìm kiếm điểm số cao nhất với thời gian bỏ ra ít nhất. Điều này tạo ra một vòng lặp độc hại: học sinh giao việc cho AI, thấy điểm cao nên càng phụ thuộc vào nó, dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về kỹ năng tư duy phản biện. Nhiều em hiện chỉ đến trường với tâm thế ở "chế độ hành khách" - có mặt về thể chất nhưng thực chất đã bỏ bê việc học và chỉ làm những gì tối thiểu nhất.

Sự lạm dụng này đang tàn phá kỹ năng đọc và viết, vốn là "hai trụ cột của tư duy sâu sắc". Các giáo viên ghi nhận tình trạng "mất trí nhớ do kỹ thuật số", học sinh nộp bài nhưng không nhớ gì vì chúng chưa bao giờ thực sự nạp kiến thức đó vào đầu. Khả năng duy trì sự chú ý vào các ý tưởng phức tạp (kiên nhẫn nhận thức) bị thui chột nghiêm trọng. Đồng thời, sự sáng tạo trong văn viết cũng bị AI làm cho đồng nhất hóa; nghiên cứu chỉ ra rằng một bài luận do con người tự viết chứa số lượng ý tưởng độc đáo cao gấp 2 đến 8 lần so với bài do ChatGPT tạo ra.

Các nhà nghiên cứu cho rằng AI không chỉ đơn thuần là giảm tải nhận thức, mà nó đang "tăng tốc" quá trình này, can thiệp sâu vào các lĩnh vực tư duy mà trước đây chỉ có con người mới thực hiện được.

Khi thanh thiếu niên dành hàng giờ mỗi ngày để tương tác với các chatbot cá nhân hóa, AI sử dụng những "sự lừa dối tầm thường" (như dùng đại từ "tôi", "mình") để mô phỏng sự đồng cảm, tạo ra cái gọi là "sự thân mật nhân tạo", làm suy giảm sự kiên nhẫn hay kỹ năng đối mặt với xung đột.

Những lợi ích tiềm năng của AI hiện đang che khuất đi một sự thật đáng báo động: sự thui chột nhận thức, xói mòn tư duy và cả những mối quan hệ ảo tưởng. Nếu không có sự định hướng và bảo vệ kịp thời, chúng ta có thể sẽ phải đối mặt với một thế hệ đánh mất khả năng tự suy nghĩ.