Ứng dụng AI tại Việt Nam: Nhiệt huyết cao nhưng mức độ sẵn sàng thấp

Bức tranh tương phản trong ứng dụng AI

Theo bà Trần Thị Lan Hương - Chuyên gia số cao cấp của Ngân hàng Thế giới (World Bank) tại Việt Nam, lợi thế cạnh tranh toàn cầu đang dịch chuyển mạnh mẽ từ lao động giá rẻ sang năng suất dựa trên dữ liệu và AI. Chính phủ và doanh nghiệp Việt Nam đã nhìn nhận được tầm quan trọng của công nghệ trong định hình động lực tăng trưởng kinh tế, tuy nhiên, giữa nhận thức và hành động vẫn còn khoảng cách.

“Công nghệ và AI được nhắc đến thường xuyên, nhưng chưa ăn sâu bén rễ vào nền kinh tế trong nước. Việt Nam sử dụng AI nhưng chưa ở vị thế để hưởng lợi với quy mô lớn”, bà Trần Thị Lan Hương nhận định.

Bằng chứng là, dù các doanh nghiệp đầu tư nước ngoài đóng góp tới hơn 70% lượng xuất khẩu công nghệ, doanh nghiệp trong nước lại chỉ thu được phần giá trị gia tăng rất nhỏ, chủ yếu phụ thuộc vào nhập khẩu linh kiện. Một lao động Việt Nam tạo ra giá trị gia tăng bằng 6,7 USD/giờ so với 14,4 USD/giờ của lao động Trung Quốc và 27,7 USD/giờ của lao động Malaysia.

Bên cạnh đó, mức đầu tư cho tương lai công nghệ của Việt Nam vẫn còn hạn chế. Tổng chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển (R&D) năm 2023 chỉ đạt 0,42% GDP, thuộc hàng thấp nhất khu vực nếu so với Hàn Quốc (4,96%), Trung Quốc (2,6%) hay Malaysia (1,3%).

Bà Trần Thị Lan Hương cho rằng, muốn tạo được bước đột phá về phát triển kinh tế, cần tận dụng tốt lợi ích của chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, điều này chỉ có được khi Việt Nam hình thành được “nền móng phù hợp”.

Nhận diện "điểm nghẽn" qua mô hình 4C+R

Để xây dựng nền móng tiến tới nền kinh tế AI, Ngân hàng Thế giới đã đưa ra mô hình khung bao gồm 5 trụ cột (4C+R), và đây cũng chính là những khoảng trống mà Việt Nam cần nhanh chóng lấp đầy để khắc phục tình trạng “nhiệt huyết cao, mức độ sẵn sàng thấp”.

Đầu tiên là về khả năng kết nối (Connectivity). Mặc dù có lợi thế về tốc độ Internet và cước phí rẻ, hạ tầng kết nối của Việt Nam lại rất dễ bị tổn thương. Hiện tại, các tuyến cáp quang biển chỉ cập bờ ở miền Trung và miền Nam mà chưa có trạm cập bờ ở phía Bắc. Đáng chú ý, 98% cáp quang của Việt Nam được triển khai theo hình thức đi nổi trên mặt đất và 92% trung tâm dữ liệu tập trung hoàn toàn tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, đặt ra rủi ro gián đoạn rất lớn khi đối mặt với thiên tai và biến đổi khí hậu.

Tiếp theo là năng lực điện toán (Computing). Để xử lý khối lượng dữ liệu AI khổng lồ, năng lực tính toán là yếu tố sống còn. Tuy nhiên, các khảo sát thực tế chỉ ra rằng thách thức lớn nhất của Việt Nam hiện nay là thiếu khả năng tiếp cận với các hệ thống máy tính có hiệu năng cao.

Cùng với đó, dữ liệu tại Việt Nam dù được lưu trữ nhưng đang trong tình trạng bị phân mảnh, khó tiếp cận và đặc biệt là chưa "sẵn sàng cho AI". Việc chuẩn hóa dữ liệu, đảm bảo tính liên thông và chất lượng cùng độ chính xác của dữ liệu vẫn đang là một trở ngại đáng kể.

Về năng lực con người, Việt Nam đang thiếu hụt trầm trọng nhân lực có kỹ năng AI, đặc biệt là các chuyên gia AI chuyên sâu trong từng lĩnh vực cụ thể như y tế, giao thông, hay giáo dục. Một khảo sát trong khu vực công cho thấy có đến 1/4 cán bộ công chức thừa nhận họ không có kỹ năng AI nào, và phần lớn chỉ tự đánh giá ở mức trung bình.

Cuối cùng là sử dụng AI có trách nhiệm (Responsible AI). Các công cụ AI đang được cán bộ công chức và người dân sử dụng rộng rãi, nhưng lại chưa có khung quản trị quốc gia hay quy định hướng dẫn an toàn cụ thể. Điều này tiềm ẩn nguy cơ cực kỳ lớn về rò rỉ, mất an toàn thông tin cá nhân và bảo mật dữ liệu của Chính phủ khi người dùng tự ý đưa dữ liệu lên các nền tảng AI trong bối cảnh thiếu hành lang pháp lý bảo vệ.

"Các quốc gia sẽ định hình nền kinh tế AI là những quốc gia đang hình thành các nền móng ngày hôm nay". Việt Nam không thể thụ động chờ đợi công nghệ AI chín muồi, mà cần phải chủ động đầu tư xây dựng nền móng 4C+R ngay từ bây giờ.

Bằng việc học hỏi các bài học thành công từ Ấn Độ, Hàn Quốc, hay Singapore, cùng với sự hỗ trợ, chia sẻ sáng kiến từ các tổ chức quốc tế như Ngân hàng Thế giới đối với các địa phương tiên phong như Đà Nẵng, Việt Nam hoàn toàn có cơ hội thu hẹp khoảng cách và biến "nhiệt huyết" thành một nền kinh tế thông minh thực thụ.