Gợi mở hướng đi dài hạn cho khoa học lượng tử Việt Nam

Khi nhà quản lý đặt câu hỏi lớn cho khoa học tương lai

Ngày 3/6, trong khuôn khổ Hội thảo khoa học quốc tế “Những tiến bộ mới trong nghiên cứu các hệ điện tử tương quan mạnh” diễn ra tại Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành (ICISE), ông Lê Xuân Định - Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN); GS.TS Trần Tuấn Anh - Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam… đã làm việc với Trung tâm ICISE và các nhà khoa học quốc tế tham dự hội thảo.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định trao đổi với các nhà khoa học tại Trung tâm ICISE.

Tham dự cuộc làm việc có nhiều nhà khoa học uy tín, trong đó có GS. Subir Sachdev, GS. Charles Kane, GS. Philip W. Phillips, GS. Haruki Watanabe, GS. Andrey V. Chubukov, GS. Đàm Thanh Sơn, PGS.TS Bo Yang cùng các nhà khoa học Việt Nam đến từ Viện IFIRSE và Viện Vật lý. Đây là những gương mặt có nhiều đóng góp cho vật lý hiện đại, trong đó có người từng nhận Huy chương Dirac, Breakthrough Prize hoặc là viện sĩ tại các viện hàn lâm uy tín.

Trong trao đổi với các nhà khoa học quốc tế, Thứ trưởng Lê Xuân Định tập trung vào những câu hỏi mang tính định hướng cho giai đoạn tới: Việt Nam nên ưu tiên phát triển những hướng nghiên cứu nào trong lĩnh vực lượng tử; có cần xây dựng một phòng thí nghiệm lượng tử cấp quốc gia; và phải làm gì để phát triển nguồn nhân lực, hạ tầng nghiên cứu cũng như năng lực hợp tác quốc tế đủ mạnh để tham gia sâu hơn vào các mạng lưới khoa học toàn cầu.

Từ những câu hỏi được Thứ trưởng Lê Xuân Định đặt ra, có thể thấy Bộ KH&CN đang tiếp cận khoa học lượng tử không chỉ như một lĩnh vực nghiên cứu mới, mà như một bài toán chiến lược về năng lực khoa học quốc gia. Đây là lĩnh vực phát triển nhanh, có thể tạo ra những thay đổi sâu rộng trong tính toán, vật liệu, cảm biến, truyền thông và nhiều công nghệ tương lai.

GS.TS Trần Tuấn Anh - Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng tham gia buổi làm việc.

Tuy nhiên, các nhà khoa học quốc tế cho rằng, với một quốc gia đang xây dựng nền tảng, điều quan trọng trước hết không phải là vội chọn một hướng nghiên cứu quá hẹp, mà là đầu tư có hệ thống cho con người, nhóm nghiên cứu, hạ tầng học thuật và mạng lưới hợp tác lâu dài.

Đầu tư cho con người, xây nền móng 10-20 năm

Trước câu hỏi của Thứ trưởng Lê Xuân Định về hướng ưu tiên, nhiều ý kiến cho rằng tài sản quan trọng nhất của khoa học không phải thiết bị, mà là con người. Việt Nam cần chiến lược đào tạo dài hạn, lựa chọn sinh viên xuất sắc gửi đến các trung tâm khoa học hàng đầu thế giới, đồng thời chuẩn bị môi trường nghiên cứu trong nước đủ tốt để họ quay về làm việc. Điều đó bao gồm trường đại học mạnh, viện nghiên cứu có năng lực, nguồn tài trợ ổn định, vị trí việc làm hấp dẫn và cơ chế để nhà khoa học trẻ xây dựng sự nghiệp.

Các nhà khoa học quốc tế trao đổi tại buổi làm việc.

GS. Philip W. Phillips, Đại học Illinois Urbana-Champaign (UIUC, Hoa Kỳ) chia sẻ tại buổi làm việc.

Từ kinh nghiệm Singapore và Thái Lan, các nhà khoa học gợi ý Việt Nam tham khảo mô hình học bổng dài hạn: lựa chọn người trẻ tài năng, tài trợ đào tạo tiến sĩ hoặc sau tiến sĩ ở nước ngoài, sau đó cam kết trở về phục vụ đất nước.

Cách làm này đòi hỏi tầm nhìn bền bỉ, nhưng có thể tạo nền tảng nhân lực chất lượng cao sau 10 đến 20 năm. Với khoa học lượng tử, lĩnh vực vừa đòi hỏi tri thức nền tảng sâu vừa cần khả năng kết nối quốc tế rộng, đây là con đường thực tế.

Một nội dung khác được Thứ trưởng Lê Xuân Định đặt ra là khả năng xây dựng phòng thí nghiệm lượng tử quốc gia. Một số ý kiến cho rằng trung tâm quốc gia có thể tập trung nguồn lực, đầu tư thiết bị dùng chung và hỗ trợ các nhóm nghiên cứu.

Ngược lại, có ý kiến thận trọng, cho rằng việc xây dựng tổ chức hoàn toàn mới đòi hỏi nguồn lực lớn và phải xác định đúng hướng nghiên cứu. Trong giai đoạn hiện nay, giải pháp khả thi hơn có thể là nâng cao năng lực các viện nghiên cứu, trường đại học hiện có, kết nối các nhóm trong nước.

GS. Philip W. Phillips gợi ý Việt Nam không nên tự giới hạn trong những mục tiêu nhỏ. Trong lĩnh vực lượng tử, các bài toán lớn như sửa lỗi lượng tử đang được những tập đoàn công nghệ và cơ quan nghiên cứu hàng đầu thế giới đầu tư mạnh.

Dù chưa thể cạnh tranh ngay về quy mô nguồn lực, Việt Nam vẫn có thể chọn cách tiếp cận phù hợp, tận dụng thế mạnh toán học, vật lý lý thuyết và nguồn nhân lực trẻ để tham gia vào các vấn đề nền tảng.

Các nhà khoa học cũng nhấn mạnh vai trò hợp tác quốc tế. Việt Nam không nên chỉ tập trung vào đối tác truyền thống ở Mỹ và châu Âu, mà cần mở rộng hợp tác với Nam Á, Đông Nam Á và các trung tâm khoa học trong khu vực.

GS. Đàm Thanh Sơn, Đại học Chicago (Hoa Kỳ) trao đổi thông tin.

TS. Nguyễn Xuân Dũng - Viện nghiên cứu Khoa học và Giáo dục liên ngành (IFIRSE, ICISE) chia sẻ tại buổi làm việc.

Những hoạt động như trường hè, trường đông, hội nghị chuyên đề, bài giảng tổng quan và trao đổi học thuật có thể giúp sinh viên, nghiên cứu sinh, nhà khoa học trẻ tiếp cận các hướng nghiên cứu tiên tiến. ICISE, với kinh nghiệm tổ chức hội thảo quốc tế và trường hè khoa học, có thể tiếp tục là điểm kết nối quan trọng.

Một đề xuất được quan tâm là xây dựng cơ sở dữ liệu các nhà khoa học trẻ Việt Nam ở nước ngoài, đặc biệt là nghiên cứu sinh, sau tiến sĩ và giảng viên trẻ. Nếu được kết nối thường xuyên, mời về dự hội nghị, trao đổi học thuật và hợp tác nghiên cứu, lực lượng này có thể trở thành nguồn lực trí tuệ quan trọng cho Việt Nam.