Địa phương đầu tiên có cơ hội số hoá toàn diện ngành cà phê

Tiềm năng lớn nhưng còn nhiều rào cản

Hiện tỉnh Điện Biên có khoảng 8.500 ha cà phê. Riêng năm 2026, Điện Biên đặt mục tiêu phát triển thêm khoảng 6.000 ha cà phê, song diện tích thực tế có thể mở rộng tới khoảng 8.000 ha cà phê. Xa hơn, tỉnh hướng đến mục tiêu 20.000 ha Arabica theo Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh.

Tại phiên toạ đàm "Kết nối chuỗi giá trị nông sản Điện Biên theo hướng xanh, bền vững" ngày 18/7, ông Lê Xuân Cảnh - Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Điện Biên cho biết, dư địa phát triển còn rất lớn khi Điện Biên có khoảng 300.000 ha đất có khả năng chuyển đổi sang các cây trồng có giá trị kinh tế cao hơn.

Chia sẻ thêm về lợi thế của địa phương, ông Lò Văn Cương - Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Điện Biên, cho biết nhiều năm qua, cà phê Arabica Điện Biên luôn được thị trường đánh giá cao nhờ điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng đặc thù. Không ít du khách tìm đến Mường Ảng, Tuần Giáo hay khu vực đỉnh đèo Pha Đin để thưởng thức cà phê ngay tại vùng sản xuất, góp phần gia tăng giá trị cho sản phẩm địa phương.

Tuy nhiên, theo ông Cương, lợi thế về chất lượng mới chỉ là điều kiện cần. Để hình thành một ngành hàng có sức cạnh tranh bền vững, Điện Biên cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở khoa học cho quá trình mở rộng sản xuất.

Lãnh đạo tỉnh đề nghị các viện nghiên cứu và nhà khoa học tiếp tục khảo nghiệm các giống cà phê mới, đồng thời xây dựng quy trình canh tác phù hợp với điều kiện sinh thái riêng của Điện Biên. Theo ông, việc lựa chọn đúng giống và áp dụng kỹ thuật phù hợp sẽ quyết định khả năng duy trì chất lượng cũng như nâng cao giá trị hạt cà phê trong nhiều năm tới.

Hiệu quả bước đầu từ các vùng trồng cà phê đã giúp nhiều hộ dân thay đổi nhận thức về chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Nếu trước đây người dân còn e ngại khi chuyển từ các loại cây truyền thống sang cây công nghiệp thì những mô hình thành công đã tạo thêm niềm tin để mở rộng sản xuất.

"Mục tiêu cuối cùng không phải chỉ là tăng diện tích hay sản lượng, mà là tạo sinh kế ổn định, nâng cao thu nhập và giúp người dân vùng cao giảm nghèo bền vững", ông Cương nhấn mạnh.

Theo lãnh đạo tỉnh, đây cũng là cơ sở để Điện Biên ban hành Nghị quyết 11-NQ/TU của Tỉnh ủy và Kế hoạch 1850/KH-UBND, xác định cà phê và mắc-ca là hai ngành hàng chủ lực trong chiến lược phát triển nông, lâm nghiệp.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, theo ông Lê Xuân Cảnh, địa phương vẫn đang đối mặt với 5 nhóm khó khăn gồm giống, kỹ thuật canh tác, chế biến, thị trường và các điều kiện xuất khẩu như mã số vùng trồng, chỉ dẫn địa lý.

Cơ hội trở thành "tỉnh số hóa ngành cà phê" đầu tiên

Một trong những đề xuất thu hút nhiều sự quan tâm tại diễn đàn đến từ. ông Lê Đức Huy - Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), Tổng Giám đốc Simexco Đắk Lắk. Theo ông Huy, Điện Biên có lợi thế của người đi sau nên hoàn toàn có thể đi nhanh hơn nếu lựa chọn đúng hướng phát triển.

"Đắk Lắk hay Lâm Đồng hiện rất khó số hóa toàn bộ ngành cà phê vì diện tích lên tới hàng trăm nghìn héc-ta. Trong khi đó, Điện Biên mới có chưa đến 20.000 ha nên hoàn toàn có thể đầu tư quyết liệt để số hóa song hành với mở rộng diện tích", ông Huy nhận định.

Việc số hóa không chỉ phục vụ truy xuất nguồn gốc, quản lý mã số vùng trồng mà còn giúp đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe từ thị trường xuất khẩu như Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) hay yêu cầu truy xuất nguồn gốc của Trung Quốc.

"Tôi mong Điện Biên trở thành tỉnh số hóa ngành cà phê đầu tiên của Việt Nam. Chỉ riêng điều đó cũng đủ tạo nên một thương hiệu rất khác biệt", ông Huy nhấn mạnh.

Ngoài chuyển đổi số, vị chuyên gia cho rằng Điện Biên cần tập trung xây dựng vùng nguyên liệu chất lượng cao, phát triển cà phê đặc sản, giảm phát thải và sản xuất hữu cơ để nâng cao giá trị.

Arabica Điện Biên có nhiều cơ hội ở phân khúc cà phê đặc sản, nhất là khi giống THA1 đã được nhiều nhà rang xay quốc tế đánh giá tích cực. Bên cạnh thị trường trong nước, Trung Quốc và châu Âu sẽ là những thị trường giàu tiềm năng nếu địa phương xây dựng được chuỗi sản xuất minh bạch và đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững.

Ở góc độ quản lý, ông Phạm Ngọc Mậu - Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho rằng xuất khẩu là con đường hiệu quả để nâng giá trị gia tăng cho cà phê Arabica Điện Biên. Tuy nhiên, để cạnh tranh trên thị trường quốc tế, sản phẩm phải được xây dựng như một thương hiệu hoàn chỉnh.

Điện Biên cần bắt đầu từ những yếu tố tưởng như nhỏ như bao bì, nhận diện sản phẩm, đồng thời nghiên cứu kỹ nhu cầu của từng thị trường thay vì chỉ tập trung vào những gì địa phương đang có.

"Doanh nghiệp phải trả lời được câu hỏi thị trường cần loại cà phê nào, yêu cầu gì về chất lượng, đóng gói, câu chuyện sản phẩm và tiêu chuẩn phát triển bền vững", ông Mậu nói.

Trong khi đó, theo GS, TS Ngô Xuân Bình - Phó Chủ tịch Hội Khoa học và Công nghệ lương thực, thực phẩm Việt Nam, mắt xích còn thiếu của Điện Biên là chế biến sâu. Hiện nhiều doanh nghiệp chỉ thu mua nguyên liệu rồi vận chuyển sang các tỉnh khác để chế biến, khiến chi phí logistics tăng cao và làm giảm sức cạnh tranh. Vì vậy, địa phương cần nghiên cứu hình thành khu công nghiệp chế biến nông sản, tạo điều kiện thu hút doanh nghiệp đầu tư lâu dài.

Ông Bình nhấn mạnh, các viện nghiên cứu có thể tạo ra giống mới và quy trình kỹ thuật, nhưng doanh nghiệp mới là lực lượng quyết định việc thương mại hóa sản phẩm và mở rộng thị trường.

Các chuyên gia đều chung nhận định, Điện Biên đang đứng trước cơ hội lớn để xây dựng thương hiệu Arabica riêng của mình. Tuy nhiên, lợi thế này chỉ có thể được hiện thực hóa nếu địa phương chuyển từ tư duy mở rộng diện tích sang phát triển chuỗi giá trị hoàn chỉnh, với nền tảng là số hóa vùng trồng, chế biến sâu, chất lượng ổn định và thương hiệu gắn với bản sắc văn hóa của vùng đất Điện Biên.