Doanh nghiệp cần làm gì để không vấp rủi ro pháp lý khi giao dịch M&A?

Định giá đúng chưa đủ, phải nhìn rõ rủi ro

Với vai trò điều phối phiên thảo luận tại diễn đàn “Kiến tạo nền tảng tri thức và pháp lý cho thị trường M&A Việt Nam” do Hiệp hội Mua bán và Sáp nhập Doanh nghiệp Việt Nam (VMAA) tổ chức mới đây, Tiến sĩ Vũ Anh Đông - Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Mua bán và Sáp nhập Việt Nam (VMAA) cho biết, bài toán xác định giá trị doanh nghiệp Việt Nam còn nhiều trăn trở, nhất là khi phần lớn doanh nghiệp đi lên từ nghề và mô hình gia đình. Giá trị đầu tư vào doanh nghiệp đôi khi chưa được ghi nhận đầy đủ, trong khi các rủi ro về pháp lý, tài chính, thuế và quản trị có thể tiếp tục phát sinh sau giao dịch.

PGS, TS Hồng Nhung - Giảng viên cao cấp Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, Thành viên tổ chuyên gia góp ý xây dựng dự án Luật – Bộ xây dựng cho rằng, khung pháp lý cho hoạt động M&A hiện được quy định tại nhiều văn bản thuộc các lĩnh vực khác nhau như dân sự, thương mại, đầu tư và doanh nghiệp. Do tính chất liên ngành, các thương vụ còn liên quan đến những quy định đặc thù trong y tế, giáo dục, lao động, chăm sóc sức khỏe, bất động sản...

Một trong những nhóm vấn đề cần đặc biệt lưu ý là đất đai và tài sản, từ giải phóng mặt bằng, định giá doanh nghiệp, quyền sử dụng đất đến bất động sản hình thành trong tương lai. Bên cạnh đó là báo cáo tài chính, nghĩa vụ thuế, dòng tiền, việc ghi nhận doanh thu, chi phí và các nghĩa vụ có thể phát sinh ngay từ thời điểm ký hợp đồng. Vốn chủ sở hữu chưa góp đủ hoặc những khoản tăng vốn không được thực hiện đúng quy định cũng có thể tạo rủi ro cho thương vụ.

Các chuyên gia cũng lưu ý doanh nghiệp phải rà soát giấy phép kinh doanh, điều kiện hoạt động, các rào cản thương mại, tài sản, máy móc thiết bị và những điều kiện cần thiết để sản phẩm, hàng hóa tham gia thị trường. Việc kiểm tra hồ sơ và tham vấn luật sư, trọng tài, chuyên gia pháp lý có kinh nghiệm trong nước và quốc tế cần được thực hiện ngay từ giai đoạn chuẩn bị.

Luật sư Lê Trung Sơn - Phó Chủ nhiệm Đoàn luật sư TP Hà Nội, Giám đốc Công ty Luật hợp danh Niềm tin Việt, chia các rủi ro pháp lý trong M&A thành ba nhóm lớn: tài sản; điều kiện kinh doanh và tuân thủ; cùng các rủi ro tiềm ẩn không dễ nhận diện.

Đối với tài sản, bên mua cần xác định rõ tài sản nào thực sự có giá trị, đặc biệt với bất động sản. Không chỉ kiểm tra số lượng mà cần rà soát tình trạng pháp lý, loại đất, định mức sử dụng, quy hoạch và khả năng cấp giấy chứng nhận. Với tài sản khác như tàu biển, doanh nghiệp cũng cần kiểm tra lịch sử hoạt động và các rủi ro liên quan. Đối với quyền sở hữu công nghiệp, nhãn hiệu, cần xác định chính xác chủ sở hữu bởi tài sản trí tuệ có thể được đăng ký dưới tên công ty khác trong cùng hệ thống doanh nghiệp.

Nhóm rủi ro thứ hai liên quan đến giấy phép chuyên ngành và điều kiện kinh doanh trong các lĩnh vực như y tế, giáo dục, viễn thông, ngân hàng. Đồng thời, doanh nghiệp phải xem xét quy định về cạnh tranh và nghĩa vụ báo cáo khi giao dịch dẫn tới tập trung kinh tế.

Với nhóm rủi ro tiềm ẩn, cần rà soát toàn diện quá trình hoạt động của doanh nghiệp mục tiêu, từ thuế, lao động, tiền lương, bảo hiểm đến các hợp đồng lớn, dư nợ và những nghĩa vụ vẫn còn hiệu lực tại thời điểm chuyển nhượng. Theo ông Sơn, thẩm định pháp lý là nội dung cốt lõi của một thương vụ M&A.

Khoảng trống pháp lý với tài sản mới

TS Nguyễn Duy Phương - Giảng viên Trường Đại học Lao động - Xã hội, Ban Quản lý các dự án, Vụ Kế hoạch tài chính (Bộ Y tế), từ kinh nghiệm tham gia nhiều thương vụ M&A, cho rằng sự chuẩn bị của doanh nghiệp Việt Nam không chỉ nằm ở hồ sơ pháp lý.

Theo ông, đặc thù doanh nghiệp gia đình có thể trở thành rào cản khi M&A. Chủ doanh nghiệp có thể kỳ vọng việc bán một phần vốn sẽ mang lại nguồn vốn và giúp thay đổi quản trị, nhưng chưa chuẩn bị cho quá trình tái cấu trúc sau giao dịch. Khi nhà đầu tư tham gia và thực hiện quyền kiểm soát, xung đột giữa các cổ đông có thể phát sinh nếu thỏa thuận cổ đông, quyền kiểm soát và các điều kiện tiên quyết chưa được chuẩn bị đầy đủ.

TS Vũ Ngọc Dương - Giảng viên Trường Đại học Luật Hà Nội, Trưởng Ban Đào tạo VMAA chia sẻ, hệ thống pháp luật về M&A đang được xây dựng và hoàn thiện nhưng còn nằm rải rác ở nhiều văn bản, khiến việc tiếp cận và áp dụng không đơn giản. Ông đề xuất cần tăng tính liên thông của các quy định, thậm chí nghiên cứu xây dựng văn bản riêng điều chỉnh hoạt động M&A.

Một khoảng trống đáng chú ý là việc định giá tài sản vô hình, đặc biệt tài sản số và dữ liệu. Theo ông Dương, với các doanh nghiệp công nghệ, tài sản có giá trị lớn có thể không phải những thứ có thể nhìn thấy, mà là dữ liệu, dữ liệu cá nhân và các tài sản vô hình khác. Trong khi đó, phương pháp định giá những loại tài sản này chưa rõ ràng, đồng thời có liên quan đến nghĩa vụ thuế.

Bên cạnh hoàn thiện pháp luật, ông Dương cho rằng cần quan tâm đến hoạt động của những người hành nghề M&A. Môi giới M&A khác với môi giới bất động sản thông thường bởi hoạt động này liên quan đồng thời đến pháp lý, tài chính và tái cấu trúc doanh nghiệp. Vì vậy, cần có các tiêu chí hành nghề, điều kiện gia nhập thị trường và yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp nhằm góp phần tạo niềm tin và tính minh bạch cho thị trường.

Từ các ý kiến tại diễn đàn, một thương vụ M&A không chỉ được quyết định ở thời điểm ký kết. Chuẩn bị pháp lý, thẩm định tài sản và nghĩa vụ của doanh nghiệp, thống nhất quyền và lợi ích của các bên, cùng phương án quản trị và tái cấu trúc sau giao dịch đều cần được tính toán từ trước. Đây cũng là cơ sở để hạn chế tranh chấp và giúp các thương vụ M&A tạo ra giá trị bền vững hơn cho các bên tham gia.

“Muốn thị trường M&A phát triển bền vững, chúng ta không chỉ cần vốn và những thương vụ thành công; chúng ta cần một nền tảng tri thức đủ sâu, một môi trường pháp lý đủ rõ, đội ngũ tư vấn đủ năng lực và một hệ sinh thái đủ chuyên nghiệp", chuyên gia Vũ Anh Đông nhấn mạnh.