Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát gỡ 'vòng luẩn quẩn' cho doanh nghiệp UAV

Doanh nghiệp mắc “vòng luẩn quẩn”

Tại chương trình đối thoại với chủ đề “Phát triển kinh tế không gian vũ trụ, kinh tế tầm thấp tại Việt Nam”, ông Tạ Ngọc Thanh - Giám đốc Công ty HTI UAS - phản ánh doanh nghiệp đang gặp nhiều vướng mắc trong quá trình nghiên cứu, sản xuất và đưa UAV ra thị trường.

Theo ông Thanh, để được cấp phép nghiên cứu, sản xuất, bảo trì, bảo dưỡng, chế tạo UAV, doanh nghiệp phải đáp ứng nhiều tiêu chuẩn, trong đó có yêu cầu về thiết kế và mẫu UAV. Doanh nghiệp phải cung cấp đầy đủ thông số, thông tin liên quan và chứng minh sản phẩm đáp ứng các tiêu chuẩn.

Tuy nhiên, để hoàn thiện những yêu cầu đó, doanh nghiệp lại phải nghiên cứu, kiểm thử và bay thử. Muốn bay thử phải có giấy phép.

“Vậy ai cấp phép cho doanh nghiệp bay thử? Đây chính là điểm vướng”, ông Thanh nói.

Theo Giám đốc HTI UAS, đây là một vòng luẩn quẩn khi doanh nghiệp muốn nghiên cứu để có sản phẩm đạt chuẩn nhưng ngay cả hoạt động nghiên cứu, bay thử cũng phải được cấp phép.

Thực tế, doanh nghiệp nhiều khi phải làm việc với nhiều cơ quan để hoàn thiện thủ tục. Chẳng hạn, liên quan đến tần số, doanh nghiệp được trả lời tần số cần sử dụng chưa được phân bổ. Điều này không đồng nghĩa không thể cấp, nhưng doanh nghiệp lại không biết phải xử lý thế nào để tiếp tục các thủ tục.

Đại tá, PGS, TS Nguyễn Huy Hoàng - Học viện Kỹ thuật Quân sự, cho biết một trong những điểm nghẽn hiện nay là Việt Nam thiếu các khu vực bay thử nghiệm có quy mô đủ lớn để đánh giá an toàn kỹ thuật trước khi thương mại hóa các sản phẩm liên quan đến UAV và hàng không vũ trụ.

Theo ông Hoàng, trong năm 2024, một số địa phương như Hà Nội, Tây Ninh, Điện Biên, Lâm Đồng và Đà Nẵng đã bổ sung phát triển kinh tế tầm thấp vào các đề xuất, đề án. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp Việt Nam dù có khả năng sản xuất thiết bị vẫn bị chậm tiến độ do phải giải quyết nhiều thủ tục hành chính để xin giấy phép đủ điều kiện sản xuất, dẫn tới chậm ký hợp đồng với đối tác.

Bên cạnh đó, hoạt động nghiên cứu cũng gặp khó do yêu cầu về hồ sơ, hóa đơn, chứng từ đối với linh kiện, vật tư. Nhiều doanh nghiệp phải nhập các linh kiện nhỏ lẻ từ nhiều nguồn, trong khi không phải sản phẩm nào cũng có thể mua chính thức với đầy đủ chứng từ.

Theo ông Hoàng, Việt Nam đã có Luật Phòng không nhân dân cùng các nghị định, thông tư liên quan đến tàu bay không người lái và phương tiện bay khác, song vẫn cần một chiến lược quốc gia tổng thể dành riêng cho kinh tế tầm thấp. Đặc biệt, cần sớm có sandbox cho các mô hình ứng dụng UAV. sandbox có thể giúp giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu quản lý chặt để bảo đảm an toàn và nhu cầu thử nghiệm để phát triển công nghệ.

Lĩnh vực UAV liên quan trực tiếp đến an toàn bay, tài sản, dân cư cũng như dữ liệu quốc phòng, an ninh. Nếu quản lý quá chặt, doanh nghiệp không thể thử nghiệm; nhưng nếu buông lỏng, rủi ro sẽ tăng.

Do đó, cơ chế phù hợp là thử nghiệm có điều kiện, trong đó xác định rõ khu vực thử nghiệm, loại thiết bị và nhiệm vụ được phép, điều kiện kỹ thuật tối thiểu, yêu cầu đối với người điều khiển, quy trình cấp phép, cơ chế giám sát, dữ liệu cần lưu giữ, trách nhiệm khi xảy ra sự cố và cách sử dụng kết quả thử nghiệm để hoàn thiện quy định.

“Có như vậy mới tạo được cơ chế giúp doanh nghiệp phát triển sản phẩm trong môi trường pháp lý, đồng thời giúp cơ quan quản lý có dữ liệu để điều chỉnh chính sách”, ông Hoàng nhận định.

Cách tiếp cận mới trong quản lý kinh tế tầm thấp

Theo ông Nguyễn Văn Thuật - Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế số và Xã hội số, Bộ Khoa học và Công nghệ, phát triển kinh tế tầm thấp không chỉ là câu chuyện về UAV hay công nghệ bay mà còn là câu chuyện đổi mới thể chế để thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển doanh nghiệp công nghệ có năng lực làm chủ công nghệ lõi.

Sandbox tại Điện Biên được xem là bước đi đầu tiên theo hướng này.

Sau 6 tháng phối hợp giữa Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Quốc phòng, UBND tỉnh Điện Biên cùng VNPost và FPT, Điện Biên đã trở thành tỉnh đầu tiên phê duyệt sandbox theo Luật Công nghiệp công nghệ số và Nghị định 333/2025 của Chính phủ.

Ông Thuật cho biết, trong quá trình xây dựng sandbox, các cơ quan cố gắng phát huy đúng tinh thần thử nghiệm có kiểm soát, theo đó có những điều khoản được miễn trừ hoặc giảm mức độ quản lý đối với doanh nghiệp tham gia.

Bộ Khoa học và Công nghệ đã phối hợp với Bộ Quốc phòng thống nhất các nội dung miễn trừ, đồng thời bảo đảm hoạt động trong sandbox vẫn đáp ứng yêu cầu về an ninh, quốc phòng, tần số, bảo vệ dữ liệu và an toàn cho người dân.

Một điểm quan trọng của sandbox là toàn bộ hoạt động thử nghiệm phải tạo ra dữ liệu cho cơ quan quản lý. Sandbox không chỉ là nơi để doanh nghiệp thử sản phẩm mà còn là “phòng thí nghiệm” chính sách. Thông qua quá trình thử nghiệm thực tế, cơ quan quản lý có thể nhận diện rủi ro, đánh giá hiệu quả và có thêm căn cứ để hoàn thiện quy định.

Đại tá Nguyễn Huy Hoàng cho rằng cơ chế này cần được mở rộng để tạo điều kiện cho các phân khúc UAV hiện chưa có môi trường thử nghiệm phù hợp.

Ông cho biết Tây Ninh đã xây dựng chiến lược phát triển hệ sinh thái không người lái giai đoạn 2024-2030, tầm nhìn đến năm 2035, trong đó dự kiến xây dựng khu S=sandbox dài khoảng 55 km, cao dưới 1.000 m và mở rộng sang hai bên khoảng 2 km.

Theo ông Hoàng, nếu được triển khai theo tiêu chuẩn thử nghiệm quốc tế, các khu vực sandbox không chỉ tạo điều kiện cho doanh nghiệp và đơn vị nghiên cứu mà còn có thể trở thành nơi tổ chức các hoạt động biểu diễn, thi đấu quốc tế về phương tiện bay không người lái.

Từ những thử nghiệm ban đầu tại Điện Biên và định hướng của một số địa phương, sandbox đang mở ra cách tiếp cận mới trong quản lý kinh tế tầm thấp. Không chờ hoàn thiện toàn bộ quy định mới cho phép công nghệ phát triển, mà tạo không gian thử nghiệm có kiểm soát để chính thực tiễn cung cấp dữ liệu cho quá trình hoàn thiện chính sách.