Sàn giao dịch công nghiệp văn hóa: Từ ý tưởng đến thị trường thực

Tại dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa , Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đề xuất, khuyến khích phát triển hệ thống sàn giao dịch công nghiệp văn hoá nhằm thúc đẩy thương mại hóa sản phẩm, quyền sở hữu trí tuệ và các tài sản khác trong công nghiệp văn hoá.

Theo dự thảo, sàn giao dịch công nghiệp văn hoá được tổ chức theo một trong các loại hình: sàn giao dịch sản phẩm công nghiệp văn hoá; sàn giao dịch quyền sở hữu trí tuệ và quyền khai thác tài sản trí tuệ trong các ngành công nghiệp văn hoá; sàn giao dịch tổng hợp...

Tại tọa đàm “Sáng tạo số trong chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa”, nội dung về sàn giao dịch công nghiệp văn hoá nhận được nhiều ý kiến chia sẻ từ các diễn giả.

Mở không gian kết nối

Theo ông Hoàng Đình Chung - Giám đốc Trung tâm Bản quyền số, Hội Truyền thông số Việt Nam, ý tưởng xây dựng sàn giao dịch công nghiệp văn hóa là hướng đi tích cực, có thể tạo cơ chế minh bạch hơn cho hoạt động giao dịch.

Tuy nhiên, để sàn vận hành, trước hết phải có bên cung cấp và người mua tham gia. Đồng thời, cần xây dựng bộ tiêu chuẩn để xác định, phân loại các sản phẩm được đưa lên sàn.

“Định lượng các sản phẩm công nghiệp văn hóa cũng là vấn đề cần bàn thảo kỹ”, ông Chung nói.

Ngay cả ý tưởng về sàn giao dịch bản quyền từng được đề cập nhưng triển khai trên thực tế không đơn giản. Trong khi đó, công nghiệp văn hóa có phạm vi rộng hơn bản quyền, bao gồm nhiều loại sản phẩm, dịch vụ và tài sản khác nhau. Do đó, việc xây dựng một hệ thống giao dịch phù hợp cần được nghiên cứu kỹ về sản phẩm, tiêu chuẩn và phương thức vận hành.

Ở góc độ công nghệ và phát triển nền tảng, ông Nguyễn Lâm Thanh - Tổng Giám đốc TikTok Việt Nam cho rằng không nên hình dung “sàn giao dịch” nhất thiết phải là một hệ thống lớn ngay từ đầu.

Theo ông, về bản chất, sàn cũng giống như một cái chợ, nơi có người mua và người bán. Chợ có thể có chức năng giao dịch trực tiếp hoặc đơn giản là nơi kết nối cung - cầu.

“Nếu có người bán, có người mua thì ngay đầu ngõ nhà mình cũng có thể hình thành một cái chợ. Từ một nhóm nhỏ trao đổi, nó thành chợ cóc, rồi chợ cóc lớn dần thành chợ lớn”, ông Thanh phân tích.

Theo cách nhìn này, khi công nghiệp văn hóa phát triển, số lượng người mua và người bán tăng lên, các thị trường chuyên biệt sẽ dần hình thành. Nhiều mô hình kết nối có thể xuất hiện, sau đó thị trường lựa chọn những mô hình phù hợp và từng bước hình thành một nền tảng có quy mô lớn hơn.

Ông Thanh cho rằng quá trình này cần có sự phát triển của thị trường, bởi một nền tảng chỉ có thể duy trì khi có đủ người tham gia và giao dịch thực tế.

Theo dự đoán của ông Thanh, khoảng 3 năm tới, một mô hình như vậy có thể xuất hiện, nhưng mức độ trưởng thành đến đâu vẫn là câu hỏi.

Ông cũng dẫn ví dụ về TikTok One, một nền tảng kết nối người sáng tạo nội dung với các nhãn hàng. Những người sáng tạo nội dung có thể đăng ký và cung cấp dịch vụ, trong khi doanh nghiệp tìm kiếm, lựa chọn và đặt dịch vụ trên nền tảng.

Mô hình này có thể xem như một dạng “chợ” số với khoảng 500.000 người sáng tạo nội dung và hàng chục nghìn doanh nghiệp tham gia tìm kiếm đối tác. Tuy nhiên, để trở thành một sàn giao dịch công nghiệp văn hóa theo nghĩa rộng vẫn cần thêm nhiều bước phát triển.

Cùng góc nhìn, ông Nguyễn Đắc Thắng - Phó Chủ tịch Liên minh Sáng tạo nội dung số Việt Nam cho biết, một thị trường được hình thành khi có đủ người mua và người bán. Câu chuyện về “chợ cóc” có thể gợi mở cách nhìn về thị trường sản phẩm công nghiệp văn hóa.

“Chợ cóc chỉ có hai thứ: một là tiện, hai là bán thứ người ta cần”, ông Thắng nói.

Từ đó, một thị trường giao dịch sản phẩm và nội dung công nghiệp văn hóa cũng cần đáp ứng hai yếu tố: giao dịch thuận tiện và sản phẩm đáp ứng đúng nhu cầu.

Ông dẫn ví dụ từ hoạt động nghiên cứu thời Trịnh - Nguyễn phân tranh. Một số doanh nghiệp game đã liên hệ để tìm mua các tư liệu, hình ảnh về trang phục, nhà cửa và những yếu tố văn hóa lịch sử nhằm phục vụ phát triển sản phẩm.

Trong trường hợp này, bên mua biết nơi có nguồn tư liệu mình cần, còn bên bán có sản phẩm phù hợp. Hai bên có thể trực tiếp thỏa thuận và giao dịch.

Theo ông Thắng, khi số lượng người tham gia tăng lên và những giao dịch tương tự diễn ra thường xuyên hơn, thị trường sẽ dần hình thành mặt bằng giá tham chiếu. Đây có thể là một trong những bước đầu tiên để hình thành thị trường giao dịch các sản phẩm công nghiệp văn hóa.

Sàn giao dịch phải tạo thêm giá trị cho thị trường

Một vấn đề khác được các diễn giả đặt ra là vai trò cụ thể của sàn trong toàn bộ chuỗi giao dịch.

Luật sư Trần Thị Tám -Giám đốc Công ty IPCom Việt Nam cho biết bà từng tiếp cận nhiều mô hình xây dựng sàn giao dịch và được mời tham gia một số dự án. Theo bà, câu hỏi đầu tiên cần trả lời là sàn được xây dựng để giải quyết nhu cầu nào của thị trường.

Hiện nhiều sản phẩm thuộc công nghiệp văn hóa đã có thể được giao dịch thông qua những phương thức khác nhau. Chẳng hạn, các sản phẩm vật phẩm gắn với giá trị văn hóa, lịch sử mà đơn vị của bà tham gia phát triển cho Yên Tử, Đền Hùng hay vật phẩm yêu nước” nhân dịp A80 vẫn có thể bán trực tiếp hoặc thông qua các sàn thương mại điện tử hiện có.

“Tôi nghĩ nhu cầu của sàn giao dịch phải thực sự hiện hữu”, bà nói.

Tương tự, trong lĩnh vực âm nhạc, những người có nhu cầu sử dụng tác phẩm đã có thể tìm kiếm chủ sở hữu hoặc thông qua các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả để thực hiện thủ tục cấp phép.

Bà dẫn trường hợp một chương trình có nhu cầu sử dụng một ca khúc nhưng đơn vị quản lý tập thể quyền tác giả chưa có thông tin liên hệ với chủ sở hữu. Khi đó, đơn vị này có thể tìm người sở hữu để kết nối và thực hiện việc cấp quyền.

Theo luật sư, việc xây dựng sàn giao dịch công nghiệp văn hóa cần hướng tới giải quyết những khoảng trống mà các phương thức giao dịch hiện nay chưa đáp ứng tốt.

“Sàn có tối ưu hơn các phương thức truyền thống mà các bên đang giao dịch không? Tối ưu hơn ở điểm nào? Tại sao chúng tôi phải thông qua sàn và trả tiền cho sàn trong khi có thể liên hệ trực tiếp với bên bán?”, bà đặt vấn đề.

Từ góc nhìn này, giá trị của sàn không chỉ nằm ở việc tạo thêm một nền tảng công nghệ, mà quan trọng hơn là khả năng kết nối cung - cầu, chuẩn hóa thông tin sản phẩm, xác thực quyền sở hữu, hỗ trợ định giá, cấp phép và giao dịch thuận tiện hơn.

Khi nguồn cung và nhu cầu trên thị trường ngày càng lớn, những giao dịch riêng lẻ có thể từng bước được chuẩn hóa, hình thành mặt bằng giá và phương thức giao dịch rõ ràng hơn. Đây sẽ là cơ sở để các mô hình sàn giao dịch phát triển ở quy mô lớn.