Khung nguyên tắc về Liêm chính khoa học: Bước đi nâng cao chất lượng nghiên cứu tại Việt Nam

Mục tiêu cốt lõi của Hướng dẫn là đảm bảo sự ngay thẳng, trung thực, trách nhiệm và công bằng của các cá nhân, tổ chức tham gia nghiên cứu. Khung quy tắc này yêu cầu tính trung thực, khách quan và minh bạch trong toàn bộ quá trình: từ lúc đề xuất, thực hiện, công bố cho đến khi ứng dụng kết quả nghiên cứu.

Hướng dẫn đã "chỉ mặt gọi tên" các hành vi vi phạm liêm chính khoa học. Trong đó, đặc biệt nhấn mạnh ngụy tạo dữ liệu, đạo văn, che giấu xung đột lợi ích hoặc hành vi làm sai lệch bản chất nghiên cứu được xếp vào nhóm hành vi vi phạm nghiêm trọng liêm chính khoa học.

Ngoài ra, các vi phạm về đạo đức nghề nghiệp cũng bị nghiêm cấm, điển hình như: che giấu rủi ro gây hậu quả nghiêm trọng, thực hiện nghiên cứu trên người khi chưa có sự đồng ý tự nguyện bằng văn bản, tiết lộ dữ liệu nhạy cảm chưa được phép, sử dụng kinh phí và thiết bị sai mục đích…

Bắt kịp với sự phát triển của công nghệ, Hướng dẫn đã bổ sung các quy tắc ứng xử chặt chẽ đối với Trí tuệ nhân tạo (AI). Cụ thể, các nhà nghiên cứu tuyệt đối không được sử dụng AI để tạo dữ liệu giả, ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật. Những tài liệu do AI tạo ra mà chưa qua kiểm chứng cũng không được dùng làm tài liệu tham khảo.

Người nghiên cứu có nghĩa vụ phải minh bạch, cung cấp đầy đủ tên công cụ, phiên bản AI được sử dụng và ghi rõ các nội dung hoàn toàn do AI tạo ra. Văn bản khẳng định rõ: AI chỉ được coi là công cụ hỗ trợ, và người sử dụng phải chịu trách nhiệm cuối cùng đối với các nội dung, sản phẩm học thuật do AI tạo ra.

Để đảm bảo tính răn đe, các cơ quan tài trợ và tổ chức khoa học có thẩm quyền sẽ căn cứ vào mức độ (vô ý hay cố ý) và hậu quả của vi phạm để đưa ra hình thức xử lý. Các biện pháp kéo dài từ nhắc nhở, cảnh cáo, yêu cầu xin lỗi công khai, cho đến các chế tài nặng nề như: yêu cầu rút bài báo khoa học, hoàn trả kinh phí nghiên cứu, thu hồi danh hiệu, hoặc cấm chủ trì/tham gia các nhiệm vụ khoa học và công nghệ vô thời hạn.

Chưa dừng lại ở đó, nhằm đảm bảo sự minh bạch trước cộng đồng học thuật và toàn xã hội, thông tin về các cá nhân vi phạm (bao gồm tên, cơ quan công tác, mô tả hành vi vi phạm và hình thức xử lý) sẽ được cập nhật công khai lên Nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia.

Việc ban hành Hướng dẫn về liêm chính khoa học không chỉ là một công cụ quản lý để ngăn ngừa các sai phạm, mà còn là kim chỉ nam giúp các nhà nghiên cứu vững bước trên con đường khám phá tri thức. Thông qua sự minh bạch và kỷ luật, khoa học Việt Nam được kỳ vọng sẽ tạo ra những bước đột phá bền vững và gia tăng uy tín mạnh mẽ trên trường quốc tế.