Đặt trạm quan trắc biển chuẩn quốc tế đầu tiên tại Quy Nhơn

Trạm quan trắc biển chuẩn quốc tế đầu tiên của Việt Nam

Ngày 10/9, trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Cộng hòa Pháp và dự Hội nghị Thượng đỉnh Không gian vũ trụ của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Phạm Anh Tuấn, GS Trần Thanh Vân - Giám đốc ICISE và GS Valérie Verdier - Giám đốc IRD đã ký thỏa thuận hợp tác thành lập thí điểm trạm quan trắc môi trường biển và hải dương học đạt chuẩn quốc tế tại Quy Nhơn.

GS Valérie Verdier - Giám đốc IRD, Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Phạm Anh Tuấn và GS Trần Thanh Vân - Giám đốc ICISE, ký thỏa thuận hợp tác thành lập trạm quan trắc môi trường biển và hải dương học Quy Nhơn.

Dự án nhận được sự ủng hộ của Bộ Ngoại giao Pháp. Kinh phí nghiên cứu tiền khả thi được tài trợ thông qua Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam, tạo cơ sở để các bên hoàn thiện mô hình, xác định yêu cầu kỹ thuật và tìm kiếm nguồn lực cho giai đoạn đầu tư tiếp theo.

Việt Nam có hơn 3.260 km bờ biển nhưng vẫn thiếu một trạm quan trắc môi trường biển và hải dương học vận hành theo mô hình tích hợp, có khả năng thu thập liên tục các thông số vật lý, hóa học và sinh học theo chuẩn quốc tế. Khoảng trống này hạn chế việc theo dõi dài hạn những biến động của biển.

Các trạm đo thủy triều hiện có chủ yếu ghi nhận mực nước, nhiệt độ, gió và sóng. Trong khi đó, chuỗi số liệu về thành phần hóa học, sinh học, chất lượng nước và sức khỏe hệ sinh thái biển còn chưa đầy đủ, nhất là khi biến đổi khí hậu, nước biển dâng và các hoạt động kinh tế ven bờ ngày càng tạo ra những tác động phức tạp.

Theo đề án, trạm quan trắc môi trường biển và hải dương học Quy Nhơn gồm hai cấu phần liên kết. Trên biển sẽ hình thành hệ thống có khả năng lấy mẫu nước, đo đạc với tần suất cao trong cột nước và truyền dữ liệu thường xuyên thông qua phao, dây neo cùng các thiết bị chuyên dụng.

Các đại biểu trao đổi phương án phối hợp trong thời gian tới để trạm quan trắc môi trường biển và hải dương học Quy Nhơn sớm hình thành và đi vào hoạt động.

Trên đất liền, một trạm hải dương học dự kiến đặt tại ICISE, gồm phòng thí nghiệm, thiết bị nghiên cứu, phương tiện lấy mẫu và đội ngũ nhân sự chuyên môn. Dữ liệu thu được trên biển sẽ được tiếp nhận, phân tích và lưu trữ tại đây để phục vụ nghiên cứu khoa học, đào tạo và giáo dục cộng đồng.

Mô hình này kết hợp quan trắc tại chỗ với dữ liệu viễn thám. Dữ liệu vệ tinh cung cấp bức tranh trên diện rộng, còn các phép đo trực tiếp từ trạm giúp kiểm chứng, bổ sung chiều sâu và nâng độ chính xác cho quá trình phân tích.

Kết nối khoa học và kinh tế biển

Giá trị của trạm quan trắc không chỉ nằm ở việc hình thành thêm một công trình nghiên cứu. Khi vận hành ổn định, hệ thống sẽ tạo ra chuỗi dữ liệu dài hạn để đánh giá biến đổi khí hậu, chất lượng môi trường và tác động lên hệ sinh thái biển.

Trạm quan trắc môi trường biển và hải dương học Quy Nhơn do AI mô phỏng.

Nguồn dữ liệu này có thể giúp cơ quan quản lý sớm nhận diện những diễn biến bất thường về chất lượng nước, phục vụ đánh bắt, nuôi trồng thủy sản và xây dựng cơ chế cảnh báo rủi ro môi trường. Cảng biển, du lịch và các dịch vụ ven bờ cũng có thêm căn cứ khoa học cho quá trình hoạch định và phát triển.

Dự án cũng hướng tới xây dựng diễn đàn kết nối chính quyền, giới khoa học và cộng đồng sử dụng vùng nước ven bờ. Ngư dân, hộ nuôi trồng thủy sản và doanh nghiệp du lịch có thể cung cấp thông tin thực địa, phản ánh thay đổi của môi trường và tiếp cận kết quả quan trắc.

Với ICISE, trạm hải dương học sẽ bổ sung một thiết chế nghiên cứu mới. Hệ thống phòng thí nghiệm cùng nguồn dữ liệu biển dài hạn có thể phục vụ sinh viên, nhà khoa học trẻ, các chương trình đào tạo và hội nghị quốc tế tại Quy Nhơn.

Dự án dự kiến huy động nhiều đối tác Việt Nam và Pháp. Phía Việt Nam có ICISE, tỉnh Gia Lai, Trường Đại học Quy Nhơn, các viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan chuyên môn. Phía Pháp có IRD cùng các tổ chức khoa học trong lĩnh vực nghiên cứu biển, môi trường, dữ liệu trái đất và công nghệ không gian.

Tổng kinh phí dự kiến cho giai đoạn 2026-2028 khoảng 2,099 triệu EUR, dành cho công tác chuẩn bị, hạ tầng tại ICISE, phòng thí nghiệm, phương tiện lấy mẫu, phao đo, cảm biến, thiết bị quan trắc biển sâu, thiết bị lượn ven bờ và chi phí vận hành. Đây là dự toán để các bên tiếp tục hoàn thiện phương án và vận động nguồn tài trợ.

Trung tâm ICISE - nơi dự kiến sẽ đặt trạm hải dương học trên đất liền với phòng thí nghiệm, thiết bị nghiên cứu, phương tiện lấy mẫu...

Đại sứ quán Pháp đã tài trợ thông qua IRD khoảng 90.000 EUR cho nghiên cứu tiền khả thi, kết nối chuyên gia, khảo sát các mô hình quan trắc biển tại Pháp và Philippines, xây dựng định hướng kỹ thuật và chuẩn bị hồ sơ kêu gọi tài trợ.

Khi đi vào hoạt động, trạm quan trắc môi trường biển và hải dương học Quy Nhơn được kỳ vọng sẽ góp phần lấp khoảng trống dữ liệu biển của Việt Nam và có thể trở thành điểm kết nối nghiên cứu trong khu vực. Quan trọng hơn, nguồn dữ liệu hình thành từ trạm sẽ phục vụ trực tiếp cho quản lý, cảnh báo rủi ro và bảo vệ sinh kế của cộng đồng ven biển.