Lấy khoa học công nghệ làm trụ cột tăng trưởng mới

Chuyển dịch mô hình phát triển

PGS, TS Nguyễn Đức Minh – Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho biết, bối cảnh toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng dưới tác động của công nghệ.

“Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ là xu hướng tất yếu mà đã trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và sự phát triển của các quốc gia, tổ chức và doanh nghiệp", ông Minh nhấn mạnh tại diễn đàn diễn đàn kinh tế Việt Nam 2026 với chủ đề “Mô hình phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số” ngày 25/3 tại Hà Nội.

Theo ông Minh, việc lựa chọn mô hình phát triển hiện nay không còn là câu chuyện giữa tăng trưởng theo “chiều rộng” hay “chiều sâu”, mà là sự chuyển dịch căn bản của toàn bộ hệ sinh thái phát triển. Thực tiễn cho thấy, những nền kinh tế nắm bắt nhanh làn sóng công nghệ đã bứt phá mạnh mẽ, trong khi các quốc gia chậm thích ứng đối mặt nguy cơ tụt hậu rõ rệt.

Mô hình phát triển mới cũng đặt con người vào vị trí trung tâm. Dù công nghệ là công cụ thúc đẩy, nhưng con người và văn hóa mới là nguồn lực nội sinh quyết định.

Tiếp cận từ góc độ lý luận, theo TS Nguyễn Đức Hiển – Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, cần bắt đầu từ “lõi” của mô hình phát triển. Triết lý phát triển phải trả lời được ba câu hỏi: làm cái gì, vì ai và hướng đến cái gì. Từ đó, mô hình được mở rộng sang các động lực và các trụ cột cụ thể, bao gồm: kinh tế, xã hội, quốc phòng – an ninh, môi trường và đối ngoại. Một số ý kiến đề xuất bổ sung thêm văn hóa và quản trị quốc gia, hình thành khung 7 trụ cột hoàn chỉnh.

Tuy nhiên, theo TS Hiển, thách thức lớn nhất hiện nay là kết nối các thành tố này thành một hệ thống mạch lạc. Dù đã xác định được các thành tố cơ bản, nhưng việc kết nối lại với nhau thành một con đường rõ ràng vẫn là thách thức lớn.

Ông cũng chỉ ra những vấn đề cần tiếp tục làm rõ, như cách định vị mô hình “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” trong tổng thể mô hình phát triển, hay vai trò của khoa học công nghệ trong các lĩnh vực như quốc phòng, đối ngoại.

Một điểm mới đáng chú ý là tầm nhìn dài hạn được mở rộng tới năm 2130. Việc xây dựng tầm nhìn dài hạn cho 100 năm tới được xem là bước đi cần thiết để định hình vị thế Việt Nam trong tương lai.

Sáu nhóm giải pháp hiện thực hóa mô hình phát triển mới

Từ phân tích lý luận và thực tiễn, GS, TS Trần Thị Vân Hoa - nguyên Phó hiệu trưởng Đại học Kinh tế Quốc dân đề xuất 6 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm hiện thực hóa mô hình phát triển trong giai đoạn mới.

Trước hết, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo phải trở thành động lực chính của tăng trưởng. Theo đó, cần nâng tỷ lệ đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) lên trên 55%, đồng thời tăng chi cho nghiên cứu phát triển (R&D) lên 1,5–2% GDP vào năm 2030, với khu vực tư nhân giữ vai trò chủ đạo.

Thứ hai, hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa được xác định là “đột phá của đột phá”. Cần chuyển từ quản lý bằng mệnh lệnh hành chính sang quản trị dựa trên dữ liệu và kết quả.

Thứ ba, tái cơ cấu kinh tế gắn với chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, trong đó khu vực kinh tế tư nhân là động lực trung tâm.

Thứ tư, phân bổ nguồn lực theo hướng hiệu quả, ưu tiên các lĩnh vực có tác động lan tỏa như hạ tầng số, giáo dục, y tế, khoa học công nghệ và năng lượng sạch.

Thứ năm, gắn tăng trưởng với bảo vệ môi trường và công bằng xã hội, tích hợp các mục tiêu phát triển bền vững vào chiến lược quốc gia.

Thứ sáu, nâng cao năng lực hội nhập quốc tế, phát triển kinh tế vùng và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

“Các động lực tăng trưởng truyền thống đã tiến đến giới hạn, trong khi các động lực mới đòi hỏi một khung thể chế và năng lực hoàn toàn khác", chuyên gia nêu.

Các tham luận tại diễn đàn cũng tập trung làm rõ những trụ cột của mô hình phát triển mới, bao gồm: thể chế hiện đại, khoa học công nghệ tiên tiến, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động, nguồn nhân lực chất lượng cao và hạ tầng dữ liệu số đồng bộ.

Đặc biệt, nhiều ý kiến nhấn mạnh yêu cầu sớm hình thành thị trường dữ liệu và phát triển kinh tế dữ liệu – yếu tố được xem là nền tảng cho tăng trưởng trong kỷ nguyên số.

Bên cạnh đó, vai trò của doanh nghiệp, nhất là khu vực tư nhân, được xác định là lực lượng dẫn dắt đổi mới sáng tạo. Đồng thời, Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo, hoàn thiện khung pháp lý cho các mô hình kinh doanh mới, thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước – viện nghiên cứu – trường đại học – doanh nghiệp.