Đưa khoa học vào thực tiễn để vực dậy sinh kế vùng đất ngập nước

Hội thảo do Trung tâm Nghiên cứu thích ứng Biến đổi khí hậu và Hỗ trợ phát triển cộng đồng (Trung tâm LOTUS MeKong), Đại học Trà Vinh phối hợp với Ban Quản lý Dự án CSAT Trà Vinh tổ chức hôm 30/9.

Các chuyên gia chia sẻ tại hội thảo.

Sự kiện nằm trong khuôn khổ dự án “Khuyến khích tài chính đổi mới để tạo sinh kế thích ứng ở vùng đất ngập nước tại tỉnh Vĩnh Long (trước đây là tỉnh Trà Vinh)” (gọi tắt là IFIA Trà Vinh) - dự án do Quỹ Thích ứng biến đổi khí hậu (AF) tài trợ thông qua Quỹ Phát triển nông nghiệp quốc tế (IFAD) quản lý vốn, thực hiện từ năm 2026 - 2029.

Khi ‘mạch máu’ ĐBSCL tổn thương

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) được ví như một cơ thể sống khổng lồ, trong đó dòng sông là mạch máu, đất đai là xương thịt, còn văn hóa sông nước chính là tâm hồn. Thế nhưng, ‘cơ thể’ ấy đang oằn mình chịu đựng những tổn thương nặng nề.

PGS.TS Lê Anh Tuấn - Giảng viên cao cấp Khoa Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên (Đại học Cần Thơ).

Trình bày tại hội thảo, PGS.TS Lê Anh Tuấn - Giảng viên cao cấp Khoa Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên (Đại học Cần Thơ) chỉ rõ hàng loạt hình thái thời tiết cực đoan đang bủa vây miền Tây từ nắng nóng gay gắt, hạn hán, xâm nhập mặn sâu vào nội đồng, mưa lớn bất thường cho đến sạt lở bờ sông, bờ biển và sụt lún đất. Nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng cao cùng những biến động không lường của dòng chảy thượng nguồn đã làm thay đổi đường đi nước bước của tôm cá, làm giảm năng suất cây trồng và đe dọa trực tiếp đến túi tiền, bữa cơm của người dân vùng đất ngập nước.

Đứng trước thách thức đó, thời gian qua, rất nhiều mô hình sinh kế thích ứng đã ra đời như tôm - lúa, du lịch sinh thái dưới tán rừng, nuôi trồng thủy sản sinh thái hay nông nghiệp tuần hoàn. Tuy nhiên, câu hỏi lớn được đặt ra là: Vì sao nhiều mô hình rất hiệu quả nhưng vẫn khó nhân rộng?

Giải mã “điểm nghẽn” từ thực tiễn

Giải mã bài toán này, nhóm nghiên cứu đánh giá khoảng trống đổi mới thích ứng (ARI) do TS. Phan Đăng Thắng và các cộng sự thực hiện đã chỉ ra những ‘điểm nghẽn’ đáng suy ngẫm. Qua khảo sát 93 tiểu dự án tại các địa phương, nhóm nghiên cứu nhận thấy người dân phần lớn vẫn sản xuất dựa trên kinh nghiệm truyền thống; thiếu hụt dữ liệu quan trắc theo thời gian thực về độ mặn, mực nước hay dịch bệnh.

Nhìn nhận từ góc độ quản lý, PGS.TS Lâm Thái Hùng - Phó Giám đốc Đại học Trà Vinh nhấn mạnh, bài toán đặt ra không chỉ dừng lại ở việc thích ứng, mà làm thế nào để sinh kế phát triển bền vững nhưng vẫn duy trì, phục hồi được hệ sinh thái. Đổi mới sáng tạo không đồng nghĩa với việc phải tạo ra những công nghệ xa vời, mà có thể bắt đầu từ việc tối ưu hóa các mô hình hiện có, kết hợp tri thức bản địa với khoa học, cải thiện chuỗi giá trị và tài chính.

PGS.TS Lâm Thái Hùng - Phó Giám đốc Đại học Trà Vinh.

Chia sẻ sâu hơn về định hướng của dự án, ông Hồng Ngọc Hưng - Giám đốc Ban Quản lý Dự án CSAT Trà Vinh khẳng định, yêu cầu hiện nay là tìm kiếm các phương thức sinh kế mới có khả năng thích ứng cao, tạo thu nhập ổn định cho người dân vùng ngập nước.

Ông Hồng Ngọc Hưng nhấn mạnh: “Dự án IFIA hướng tới mục tiêu kết nối chặt chẽ giữa kết quả nghiên cứu với nhu cầu thực tiễn, giữa khoa học công nghệ và nguồn lực tài chính. Chúng tôi kỳ vọng các ý kiến đóng góp tại hội thảo sẽ giúp nhận diện đúng khoảng trống đổi mới, từ đó đưa ra các giải pháp không chỉ nằm trên giấy mà có thể thử nghiệm, nhân rộng trong đời sống thực tế của người dân”.

Kỳ vọng từ cơ chế tài chính sáng tạo

Dự án IFIA Trà Vinh được kỳ vọng sẽ là ‘bà đỡ’ tháo gỡ các nút thắt trên thông qua hai hợp phần trọng tâm gồm: Hợp phần 1 tập trung phát huy các cơ chế tài chính sáng tạo do Ban QLDA CSAT Trà Vinh và Bến Tre thực hiện; Hợp phần 2 tập trung vào học tập, chia sẻ kinh nghiệm và nhân rộng chính sách do Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì.

Ông Hồng Ngọc Hưng - Giám đốc Ban Quản lý Dự án CSAT Trà Vinh.

Tại hội thảo, các chuyên gia, nhà khoa học đã cùng thảo luận về Báo cáo Đánh giá khoảng trống đổi mới thích ứng (ARI), mổ xẻ các chiều cạnh từ rủi ro khí hậu, sinh kế thuận thiên, chuỗi giá trị thị trường, giới và tính bao trùm xã hội, đến tiềm năng phát triển du lịch sinh thái đất ngập nước.

Tổng kết hội thảo, ông Hồng Ngọc Hưng đánh giá cao những ý kiến tâm huyết, đa chiều từ các đại biểu. Ông khẳng định, một mô hình sinh kế bền vững phải đáp ứng các yếu tố: thích ứng khí hậu, phù hợp hệ sinh thái, khả thi về tài chính, gắn liền với thị trường và đảm bảo lợi ích cho nhóm dễ bị tổn thương.

Ban Quản lý Dự án CSAT Trà Vinh cam kết sẽ tiếp thu nghiêm túc, phối hợp chặt chẽ cùng Đại học Trà Vinh, các chuyên gia và các đơn vị liên quan để hoàn thiện các khoảng trống ưu tiên, đưa các định hướng nghiên cứu và giải pháp đổi mới đi vào thực tiễn, mang lại sinh kế vững chắc, lâu dài cho người dân vùng đất ngập nước.