Nguyên Bộ trưởng Nguyễn Quân: 'Nghị quyết 57 là bước đột phá để phát triển khoa học, công nghệ'

Nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Quân.

Nguyên Bộ trưởng Nguyễn Quân: Nghị quyết 57 (NQ 57) có ba điểm đột phá lớn.

Thứ nhất là đột phá về tư duy quản lý khoa học, tuân thủ quy luật kinh tế thị trường và tiệm cận thông lệ quốc tế trong quản lý khoa học công nghệ, đặc biệt là hoạt động nghiên cứu phát triển. Điều này đồng nghĩa với việc phải quan tâm đầu tư lớn cho khoa học công nghệ. NQ 57 đặt ra mục tiêu chi tối thiểu 3% tổng chi ngân sách hàng năm và đến năm 2030 phải có trên 2% GDP quốc gia đầu tư cho nghiên cứu phát triển, trong đó khu vực ngoài nhà nước chiếm trên 60%.

Thứ hai là tài trợ từ ngân sách nhà nước cho khoa học công nghệ phải theo cơ chế quỹ và thông qua các quỹ phát triển khoa học công nghệ. Các nhà khoa học rất mong mỏi điều này bởi cơ chế quỹ góp phần xóa bỏ các “xiềng xích” liên quan tới ngân sách nhà nước, vốn vây quanh các nhà khoa học bấy lâu nay. Cơ chế quỹ có ba đặc thù quan trọng là: Cấp kinh phí từ ngân sách nhà nước thông qua quỹ, tức là “tiền chờ đề tài chứ không phải đề tài chờ tiền”. Thực trạng này lâu nay khiến nhiều đề tài mất tính cấp thiết và làm nản lòng các nhà khoa học; Cơ chế quỹ cho phép quyết toán một lần theo hợp đồng các đề tài, dự án. Trước nay chúng ta phải quyết toán các đề tài khoa học theo năm tài chính giống như tất cả các dự án xây dựng cơ bản; Cơ chế quỹ cho phép chuyển nguồn tự động. Hiện nay, mặc dù kinh phí nghiên cứu khoa học được phép chuyển nguồn, nhưng để chuyển nguồn vẫn mất nhiều thời gian giải trình và làm thủ tục báo cáo tài chính.

Với NQ 57, lần đầu tiên trong nghị quyết của Đảng cho phép chấp nhận rủi ro và đầu tư mạo hiểm về nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ. Lâu nay, các nhà khoa học thường dè dặt khi phải chịu trách nhiệm cho các rủi ro trong quá trình nghiên cứu khoa học sử dụng ngân sách nhà nước, khiến họ không dám thực hiện các hướng nghiên cứu mới, không dám nhận những nhiệm vụ khó. NQ 57 đã tháo gỡ nút thắt này cho các nhà khoa học.

Đột phá thứ ba là phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ. NQ 57 đặt mục tiêu đưa tỉ lệ 12-13 người làm khoa học trên một vạn dân. Trước đây chúng ta đã từng đặt mục tiêu này nhưng không đạt được do quá trình tinh giản biên chế mang tính máy móc, dàn đều, không chọn lọc ngành nghề. Các viện, trường khó tuyển dụng người làm khoa học do không có chế độ đãi ngộ thỏa đáng khiến tỉ lệ này khá thấp, gây khó khăn trong việc thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu khoa học. Bên cạnh đó, NQ 57 cũng đề cập tới việc xây dựng cơ chế Tổng công trình sư cho những dự án công nghệ quy mô lớn. Tổng công trình sư phải là những nhà khoa học có uy tín, có năng lực tập hợp các nhà khoa học giỏi nhất để thực hiện được những dự án công nghệ lớn của đất nước.

Ngoài những điểm đột phá về nội dung, NQ 57 còn có sự đột phá về phương thức chỉ đạo thực hiện. Với NQ 57, lần đầu tiên, Việt Nam thành lập một Ban chỉ đạo thực hiện nghị quyết, do Tổng Bí thư Tô Lâm trực tiếp lãnh đạo. Ban chỉ đạo có sự hỗ trợ đắc lực từ Hội đồng tư vấn gồm các nhà khoa học, nhà quản lý. Đây là những tín hiệu cho thấy quyết tâm thực hiện thắng lợi NQ 57 của Đảng ta.

Theo ông, vai trò của các nhà khoa học và doanh nghiệp khoa học công nghệ trong quá trình chuyển đổi này sẽ ra sao?

Nguyên Bộ trưởng Nguyễn Quân: Để thực hiện NQ 57 thì những người trực tiếp làm hoạt động khoa học, kể cả các nhà khoa học ở viện trường và các cán bộ kỹ thuật ở các doanh nghiệp khoa học công nghệ là lực lượng chủ yếu. Sau NQ 57 thì có Nghị quyết 68 (NQ 68) về kinh tế tư nhân. NQ 68 có đề cập rằng các thành phần kinh tế tư nhân cũng phải quan tâm phát triển khoa học công nghệ bằng việc đầu tư cho khoa học công nghệ, phải dành một phần lợi nhuận của mình đầu tư trực tiếp cho đổi mới công nghệ của doanh nghiệp cũng như đóng góp vào đầu tư chung của quốc gia. 2% GDP quốc gia dành cho khoa học công nghệ là một con số rất lớn mà ngay cả các nước phát triển nhất cũng phải mất 30 - 40 năm, thậm chí là 50 - 60 năm mới có thể đạt được. Đóng góp cho 2% GDP để phát triển khoa học công nghệ ở các nước phát triển chủ yếu là của khu vực tư nhân. Nhà nước chỉ đầu tư vào những lĩnh vực mà tư nhân không muốn làm hoặc không được làm, hoặc chỉ mang tính vốn “mồi” cho các dự án cần nguồn vốn rất lớn.

Như vậy, đội ngũ cán bộ khoa học công nghệ ở các viện trường cũng như cán bộ kỹ thuật của doanh nghiệp sẽ phải nỗ lực rất nhiều để sử dụng một cách hiệu quả nhất nguồn vốn mà nhà nước và tư nhân đã đầu tư và phải có sản phẩm đem lại hiệu quả thiết thực trong sản xuất, kinh doanh.

Hiện nay, một số doanh nghiệp đã đầu tư cho khoa học công nghệ ở mức tương đối lớn và thực tế chứng tỏ họ rất thành công. Ví dụ, Tập đoàn Vingroup. Họ có các viện nghiên cứu về dữ liệu lớn, về trí tuệ nhân tạo. Những đơn vị nghiên cứu lớn này đã có các quỹ đầu tư hàng ngàn tỷ đồng và đã xây dựng được những dự án thành công, đã có sản phẩm phục vụ cho chính các ngành công nghiệp mà Vingroup đang đầu tư như công nghiệp ô tô hay trí tuệ nhân tạo.

Nhiều doanh nghiệp khác tuy nhỏ hơn nhưng quan tâm đầu tư đổi mới công nghệ đều rất thành công. Ví dụ như Công ty Cổ phần Bóng đèn phích nước Rạng Đông hay như Tập đoàn Công nghệ Phenikaa. Những doanh nghiệp này có sự đầu tư rất lớn hàng năm và đạt được sự tăng trưởng ngoạn mục, thường là từ 10% đến 20%/năm cả về số doanh thu và lợi nhuận. Mặc dù đầu tư cho công nghệ khiến các công ty phải san sẻ lợi nhuận, nhưng hiệu quả đem lại rất lớn. Tốc độ tăng trưởng của công ty sẽ bù đắp lại các chi phí đầu tư dành cho phát triển khoa học công nghệ.

Đồng thời, những doanh nghiệp này cũng hợp tác với viện, trường đào tạo cho đội ngũ cán bộ khoa học công nghệ của doanh nghiệp cũng như mời gọi các nhà khoa học trực tiếp hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh.

Việt Nam cần chính sách gì để thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ phát triển khoa học - công nghệ, thưa ông?

Nguyên Bộ trưởng Nguyễn Quân: Dù đã có chủ trương từ lâu, nhưng chúng ta vẫn chưa tháo gỡ được các điểm nghẽn trong cơ chế đãi ngộ người tài. Mới đây, Chính phủ lại được yêu cầu phải xây dựng cơ chế để thu hút các nhà khoa học người Việt ở nước ngoài cũng như các nhà khoa học nước ngoài đến làm việc ở Việt Nam. Tuy nhiên tới nay cơ chế này vẫn chưa được ban hành. Mức đãi ngộ cho những “người tài” này vẫn đang được thảo luận và xin ý kiến.

Theo tôi, chúng ta phải có một chính sách rất tổng thể và ưu đãi rất cao. Ưu đãi bằng thu nhập, bằng tiền lương chỉ là một phần. Quan trọng là chúng ta phải tạo ra môi trường nghiên cứu thuận lợi và tương đương với ở nước ngoài thì mới mời được những nhà khoa học ở Việt Nam ở nước ngoài hoặc các nhà khoa học nước ngoài đến Việt Nam.

Họ phải có các phòng thí nghiệm tốt hiện đại, phải có cơ chế tự chủ rất cao, được quyền mời và trả lương những người cùng làm việc với mình tạo thành một tập thể khoa học mạnh. Họ cũng phải được quyền mua công nghệ, được quyền tham dự các hội nghị khoa học trong lĩnh vực của mình mà không cần phải làm các thủ tục hành chính phức tạp như hiện nay. Họ phải được cấp giấy phép lao động và visa dài hạn, đưa người thân về Việt Nam sinh sống, học tập và làm việc thuận lợi.

Đặc biệt, cần tin tưởng giao việc và miễn trừ trách nhiệm cho những nhân tài này khi dự án không thành công. Bên cạnh đó, các nhà khoa học phải được giao quyền sở hữu, quyền tự định giá kết quả nghiên cứu khoa học của mình khi chuyển giao công nghệ, được thành lập và điều hành doanh nghiệp khởi nghiệp, như vậy họ có thêm điều kiện và động lực nghiên cứu.

Xin cảm ơn ông!