Thị trường vật liệu cần khung thể chế mới để bứt phá

Thông tin trên được Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Văn Sinh nhấn mạnh tại hội thảo “Vật liệu xây dựng xanh, xu thế phát triển bền vững” chiều 5/5 tại Hà Nội.

Áp lực chuyển đổi

Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển kinh tế carbon thấp, ngành xây dựng - với đặc thù tiêu tốn nhiều tài nguyên, năng lượng và phát thải lớn - đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ. Trong đó, vật liệu xây dựng giữ vai trò “đầu vào” của toàn bộ hệ thống hạ tầng, đô thị, nhà ở và các công trình kinh tế - xã hội, nên việc xanh hóa lĩnh vực này trở thành yêu cầu cấp thiết.

Thứ trưởng Nguyễn Văn Sinh cho biết, thực tế cho thấy, khung chính sách bước đầu đã tạo lực đẩy cho thị trường. Các chiến lược lớn của Chính phủ về tăng trưởng xanh và phát triển vật liệu xây dựng đã định hình rõ hướng đi theo hướng tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải, nâng cao hiệu quả năng lượng.

Nhờ đó, thị trường đã xuất hiện những chuyển động tích cực. Vật liệu xây dựng không nung phát triển nhanh với khoảng 2.900 cơ sở sản xuất, tổng công suất thiết kế đạt khoảng 12,4 tỷ viên gạch tiêu chuẩn/năm, chiếm 40% tổng công suất toàn ngành. Năm 2025, sản lượng đạt trên 7,2 tỷ viên, tiêu thụ khoảng 6,7 tỷ viên.

Cùng với đó, các vật liệu tiết kiệm năng lượng như kính Low-E, kính Solar Control hay các sản phẩm tận dụng tro xỉ, thạch cao, phế thải công nghiệp đã dần được ứng dụng, bước đầu hình thành tư duy sản xuất theo hướng kinh tế tuần hoàn.

Theo bà Nguyễn Thị Tâm - Giám đốc Trung tâm Môi trường & Cơ khí xây dựng, Viện Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng), vật liệu cách nhiệt, vật liệu có hệ số phản xạ bức xạ mặt trời cao, hệ thống cửa tiết kiệm năng lượng… có thể giúp công trình giảm từ 20 - 30% năng lượng tiêu thụ. Đồng thời, việc sử dụng vật liệu tái chế, vật liệu từ nguồn tái tạo hay vật liệu thân thiện sức khỏe đang trở thành lựa chọn ngày càng phổ biến.

Rào cản về chi phí, thị trường và tiêu chuẩn

Theo Thứ trưởng Nguyễn Văn Sinh, dù đã có những chuyển biến, quá trình chuyển đổi xanh của ngành vật liệu xây dựng vẫn đang đối mặt với không ít khó khăn, vướng mắc.

Thứ nhất, đó là chi phí đầu tư ban đầu cho đổi mới công nghệ còn ở mức cao.

Thứ hai, sức ép cạnh tranh lớn. Người tiêu dùng vẫn quen sử dụng vật liệu truyền thống nên khả năng hấp thụ của thị trường đối với vật liệu xanh còn chưa mạnh.

Thứ ba, hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đối với một số loại vật liệu mới cần tiếp tục hoàn thiện.

Thứ tư, cơ chế khuyến khích, thúc đẩy phát triển vật liệu xanh chưa đủ mạnh. Việc tiếp cận tín dụng xanh, ưu đãi đầu tư, ưu đãi thuế và các công cụ tài chính hỗ trợ chuyển đổi xanh vẫn là vấn đề với nhiều doanh nghiệp.

Hoàn thiện thể chế để dẫn dắt thị trường

Từ thực tiễn trên, yêu cầu đặt ra là phải hoàn thiện thể chế theo hướng đồng bộ, minh bạch và có tính dẫn dắt.

Thứ trưởng Nguyễn Văn Sinh nhấn mạnh “điều thị trường cần lúc này không chỉ là những nỗ lực đơn lẻ của từng doanh nghiệp, mà là một khung thể chế mới đủ sức dẫn dắt đầu tư, định hướng tiêu dùng và sàng lọc công nghệ mới, sản phẩm mới để nâng cao năng lực cạnh tranh, mang lại lợi ích cho Nhà nước, doanh nghiệp, người dân”.

Ông Lê Văn Kế - Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và Vật liệu xây dựng cho biết, Chiến lược phát triển vật liệu xây dựng Việt Nam đã xác định rõ mục tiêu phát triển theo hướng hiện đại, tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và nâng cao chất lượng sản phẩm cho từng nhóm vật liệu chủ yếu.

Các văn bản như Chỉ thị 03-CT/TW, Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 hay các nghị định, thông tư đang được hoàn thiện đều hướng tới xây dựng hệ thống pháp lý đồng bộ, thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ, chuyển đổi xanh, đồng thời siết chặt quản lý chất lượng và bảo vệ môi trường.

Dự kiến trong quý IV/2026 sẽ ban hành thông tư về dán nhãn năng lượng cho vật liệu xây dựng - một công cụ quan trọng để minh bạch thị trường và thúc đẩy tiêu dùng xanh.

Về dài hạn, ngành vật liệu xây dựng được yêu cầu chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên và mở rộng công suất sang mô hình dựa trên công nghệ, đổi mới sáng tạo và quản trị hiện đại.

Theo đó, ngành cần đẩy mạnh sử dụng nguyên liệu thay thế, tận dụng chất thải công nghiệp; loại bỏ dần công nghệ lạc hậu; phát triển vật liệu mới, vật liệu thông minh, vật liệu phát thải thấp. Đồng thời xây dựng hệ thống dữ liệu ngành phục vụ quản lý và dự báo thị trường.

Cùng đó là việc thúc đẩy chuyển đổi số trong toàn bộ chuỗi giá trị, từ sản xuất, quản lý chất lượng đến truy xuất nguồn gốc và logistics.

Từ nay đến năm 2030, tầm nhìn 2045, ngành vật liệu xây dựng được kỳ vọng trở thành ngành sản xuất hiện đại, xanh, thông minh, có năng lực cạnh tranh cao và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

“Để làm được điều đó, điều kiện tiên quyết là tiếp tục thể chế hóa kịp thời, đầy đủ các chủ trương lớn của Đảng, chính sách của Nhà nước; đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước, xây dựng môi trường pháp lý ổn định, minh bạch, thuận lợi cho doanh nghiệp nhưng vẫn siết chặt kỷ cương, kỷ luật trong quản lý tài nguyên, môi trường, chất lượng, thị trường vàsản phẩm”, ông Kế đề xuất.

Thứ trưởng Nguyễn Văn Sinh cho rằng, quá trình chuyển đổi xanh của ngành xây dựng nói chung, lĩnh vực vật liệu xây dựng nói riêng, vẫn còn nhiều việc phải làm.

Quá trình này đòi hỏi sự đồng hành và phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp, nhà đầu tư, đơn vị thiết kế, đơn vị thi công, các hiệp hội nghề nghiệp và cả người tiêu dùng trong việc hoàn thiện thể chế, phát triển công nghệ, xây dựng thị trường, thay đổi thói quen tiêu dùng và thúc đẩy sử dụng vật liệu xanh trong thực tiễn.