Doanh nghiệp cần chủ động ứng phó rủi ro từ 'báo cáo đặc biệt 301' của Mỹ

Diễn biến cần theo dõi chặt chẽ

Ngày 30/04/2026, Cơ quan Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) đã công bố Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ (IP) tại các nước đối tác thương mại của Mỹ. Trong báo cáo này, Mỹ xác định Việt Nam là “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” (PFC), tức mức xếp loại cảnh báo cao nhất theo cơ chế Đặc biệt 301.

Đây cũng là lần đầu tiên sau 13 năm, Mỹ áp đặt mức cảnh báo cao nhất này với một đối tác, trước đó là Ukraine trong báo cáo năm 2013.

Theo báo cáo, việc xác định Việt Nam ở mức PFC dựa trên 5 nhóm vấn đề chính, gồm: thực thi chưa hiệu quả đối với vi phạm bản quyền trên môi trường số; thực thi chưa đầy đủ đối với hàng giả, hàng xâm phạm nhãn hiệu; cơ chế thực thi tại biên giới còn hạn chế; chưa có hoạt động thực thi đáng kể đối với việc sử dụng phần mềm không có bản quyền trong doanh nghiệp; và chưa có quy định hình sự đầy đủ đối với hành vi chiếm dụng trái phép tín hiệu truyền hình cáp và tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa.

Theo nhận định của Phòng WTO và Hội nhập, Ban Pháp chế thuộc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), đây là diễn biến cần theo dõi chặt chẽ. Tùy thuộc vào kết quả tham vấn và đánh giá của phía Mỹ, việc điều tra – nếu được khởi xướng – có thể kéo dài và dẫn tới các biện pháp thương mại bất lợi, bao gồm cả thuế quan.

Thực tế cho thấy, trong nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Donald Trump, Mỹ đã tiến hành điều tra theo Mục 301 đối với Trung Quốc từ năm 2017 liên quan đến sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo. Các kết luận sau đó là cơ sở để áp dụng nhiều gói thuế quan bổ sung đối với hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc, trong đó một phần đáng kể vẫn còn hiệu lực.

Tuy nhiên, vấn đề cũng cần được nhìn nhận khách quan và cân bằng. Những năm gần đây, Việt Nam đã có nhiều nỗ lực hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ, như sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ, tăng cường phối hợp liên ngành trong xử lý vi phạm, triển khai các biện pháp kiểm tra, rà soát trên môi trường số và trong lưu thông hàng hóa. Phản hồi chính thức từ phía Việt Nam cũng đề nghị Hoa Kỳ đánh giá đầy đủ, khách quan hơn các nỗ lực này.

Khuyến nghị với doanh nghiệp

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra là vừa chủ động ứng phó rủi ro, vừa duy trì cách tiếp cận hợp tác, đối thoại và minh bạch.

“Đối với cộng đồng doanh nghiệp, đây là thời điểm cần tăng cường rà soát việc tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ trong toàn bộ hoạt động sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu, đặc biệt với các doanh nghiệp có thị trường, đối tác hoặc chuỗi cung ứng gắn với Mỹ”, VCCI khuyến nghị.

Trước mắt, doanh nghiệp cần kiểm tra hiện trạng tuân thủ trong nội bộ, tập trung vào các nội dung được USTR nêu. Việc rà soát nên bắt đầu từ tính hợp pháp của phần mềm sử dụng; tình trạng sử dụng hình ảnh, nhãn hiệu, bao bì, mẫu mã, nội dung quảng bá; nguồn gốc và quyền sử dụng hợp pháp đối với dữ liệu, thiết kế, tài liệu kỹ thuật, tác phẩm số và nội dung tiếp thị. Đồng thời, cần hoàn thiện hồ sơ chứng minh quyền sử dụng hoặc quyền sở hữu các tài sản sở hữu trí tuệ liên quan nhằm giảm thiểu rủi ro khi phát sinh tranh chấp.

Đối với các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ nền tảng số, thương mại điện tử, lưu trữ, trung tâm dữ liệu, mạng xã hội hoặc các hạ tầng trung gian, cần củng cố quy trình kiểm soát nội dung, kiểm duyệt người bán; tăng cường cơ chế tiếp nhận và xử lý phản ánh vi phạm; kịp thời gỡ bỏ hàng hóa, gian hàng hoặc nội dung có dấu hiệu vi phạm.

Với các trường hợp rủi ro cao như hàng hóa liên quan đến y tế, thực phẩm, thực phẩm chức năng hoặc các website vi phạm bản quyền quy mô lớn, cần có biện pháp ngăn chặn sớm và phối hợp chặt chẽ với cơ quan chức năng.

Đối với doanh nghiệp xuất khẩu sang Mỹ, ngoài việc đảm bảo tuân thủ sở hữu trí tuệ, cần đẩy mạnh minh bạch hóa thông tin, số hóa hồ sơ và nâng cao khả năng truy xuất trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Đây không chỉ là yêu cầu quản trị rủi ro mà còn là điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao về xuất xứ, chất lượng và minh bạch của thị trường quốc tế.

Trong trường hợp USTR khởi xướng điều tra, các doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng cần chủ động tham gia cung cấp thông tin, bình luận và phản ánh thực tiễn thông qua các kênh phù hợp. Việc làm rõ những chuyển biến tích cực trong tuân thủ của doanh nghiệp, cải cách pháp lý và nỗ lực thực thi của cơ quan nhà nước sẽ góp phần giúp quá trình đánh giá phản ánh đầy đủ hơn thực tế tại Việt Nam.

VCCI cũng cho rằng, diễn biến từ Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 cho thấy yêu cầu ngày càng cao đối với doanh nghiệp Việt Nam trong việc coi sở hữu trí tuệ không chỉ là vấn đề pháp lý, mà còn là một nội dung của quản trị hiện đại và năng lực cạnh tranh dài hạn. Đầu tư cho tuân thủ, kiểm soát rủi ro, số hóa chuỗi cung ứng, chuẩn hóa quy trình và đa dạng hóa thị trường sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước những biến động chính sách thương mại quốc tế.

VCCI cho biết sẽ tiếp tục theo dõi sát diễn biến, phối hợp với các cơ quan, hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp để cập nhật thông tin, tổng hợp kiến nghị và hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình ứng phó.

Cùng với nỗ lực của cơ quan quản lý, sự chủ động của doanh nghiệp sẽ là yếu tố quan trọng nhằm bảo vệ lợi ích chính đáng của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam, đồng thời củng cố hình ảnh Việt Nam là đối tác thương mại trách nhiệm, nghiêm túc và ngày càng cải thiện về môi trường pháp lý, kinh doanh.