Thương mại điện tử xuyên biên giới còn nhiều dư địa để bứt phá

Kim ngạch xuất nhập khẩu qua TMĐT còn khiêm tốn

Trong những năm gần đây, thương mại điện tử (TMĐT) xuyên biên giới đã trở thành xu hướng phát triển quan trọng của thương mại toàn cầu. Đối với Việt Nam, TMĐT đã tạo ra cơ hội xuất khẩu mới cho các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa.

Theo Bộ Công Thương, năm 2025 đánh dấu bước phát triển đáng chú ý của TMĐT Việt Nam với quy mô khoảng 31 tỷ USD, lọt Top 10 thế giới và Top 3 ASEAN, tạo nền tảng cho xuất khẩu số. Đặc biệt, xuất khẩu qua TMĐT tăng trưởng tới 78%, phản ánh xu hướng dịch chuyển mạnh sang kênh trực tuyến.

Tuy nhiên, tại diễn đàn “Thương mại điện tử xuyên biên giới: Những tác động từ chuyển đổi số trong lĩnh vực hải quan” diễn ra sáng 8/10 tại Hà Nội, bà Trịnh Thị Thu Hiền - Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, kim ngạch xuất nhập khẩu qua nền tảng TMĐT hiện chỉ đạt 4,4 tỷ USD, trên tổng kim ngạch xuất nhập khẩu 930 tỷ USD của năm vừa qua. Đây vẫn là con số khiêm tốn, cho thấy Việt Nam còn nhiều dư địa để tiếp tục phát triển xuất nhập khẩu qua nền tảng TMĐT.

Hàng hóa xuất nhập khẩu của Việt Nam hiện trải rộng từ nông nghiệp đến công nghiệp, nhưng những sản phẩm xuất khẩu qua nền tảng TMĐT vẫn chủ yếu là một số mặt hàng tiêu dùng. Nhiều nhóm hàng khác chưa được khai thác qua kênh này.

Ở góc độ thị trường, Việt Nam đã xuất khẩu hàng hóa đến nhiều quốc gia, song các thị trường tiếp cận qua nền tảng TMĐT vẫn còn hạn chế, chủ yếu tập trung ở một số thị trường gần. Việc mở rộng sang các thị trường xa hơn còn gặp khó khăn về vận tải, thủ tục tại nước nhập khẩu và các yêu cầu liên quan.

Bà Lại Việt Anh - Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) - nhấn mạnh, TMĐT xuyên biên giới đã không còn là xu hướng nhất thời mà đang trở thành một cấu phần của hạ tầng thương mại mới, góp phần thúc đẩy thương mại và xuất nhập khẩu.

Tuy nhiên, xuất khẩu qua TMĐT không đơn thuần là đưa sản phẩm lên nền tảng để bán. Doanh nghiệp phải hiểu thị trường, đáp ứng tiêu chuẩn, xây dựng thương hiệu, làm nội dung số, tổ chức thanh toán, logistics, bảo hiểm, chăm sóc khách hàng, xử lý dữ liệu và tuân thủ quy định của cả Việt Nam lẫn thị trường nhập khẩu.

"Vấn đề đặt ra không chỉ là bán hàng trên nền tảng mà phải xây dựng được năng lực xuất khẩu số cho doanh nghiệp Việt Nam", bà Việt Anh nhấn mạnh.

Năng lực số là điểm nghẽn lớn

Theo bà Trần Thủy Tiên - Phòng Thương mại điện tử xuyên biên giới, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, doanh nghiệp đang đối mặt với 5 điểm nghẽn chính gồm pháp lý và chính sách; nền tảng số và dữ liệu; thanh toán xuyên biên giới; logistics và hải quan; năng lực doanh nghiệp.

Trong đó, doanh nghiệp nhỏ và vừa còn hạn chế về kiến thức đối với mô hình kinh doanh TMĐT, phụ thuộc nhiều vào nền tảng số nước ngoài và gặp khó trong đáp ứng yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, minh bạch dữ liệu. Chi phí logistics xuyên biên giới cao, hạ tầng kho vận và thủ tục xuất khẩu, hải quan cũng là những trở ngại đáng kể.

Ông Trần Đình Toản - Trưởng ban TMĐT xuyên biên giới của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) cho rằng vấn đề lớn nhất hiện nay của doanh nghiệp là năng lực số.

Dù phần lớn doanh nghiệp đã nhận thức được vai trò của TMĐT trong kinh doanh quốc tế, chưa nhiều doanh nghiệp đầu tư bài bản, có kế hoạch và trọng tâm. Điều này khiến kết quả xuất khẩu qua TMĐT chưa đạt kỳ vọng, từ đó doanh nghiệp lại giảm mức độ coi trọng và đầu tư cho kênh này.

Bên cạnh đó, cạnh tranh trên các nền tảng ngày càng gay gắt, chi phí tuân thủ tăng cao. Nhiều doanh nghiệp còn phụ thuộc hoàn toàn vào nhà cung cấp dịch vụ, có thể giải quyết nhu cầu trước mắt nhưng tiềm ẩn rủi ro chiến lược và làm giảm lợi nhuận về dài hạn.

Về hành lang pháp lý, một thay đổi đáng chú ý là Luật Hải quan sửa đổi vừa được thông qua, dự kiến có hiệu lực từ tháng 3/2027, đã bổ sung Điều 16A về TMĐT.

Bà Nguyễn Thu Huyền - Phó Tổ trưởng Tổ nghiệp vụ 4, Ban Giám sát quản lý về Hải quan, Cục Hải quan (Bộ Tài chính) đánh giá, việc bổ sung quy định này xuất phát từ sự phát triển nhanh của TMĐT xuyên biên giới và xu hướng nhiều nước xây dựng cơ chế, hệ thống riêng để quản lý hàng hóa TMĐT.

Trong khi đó, hàng hóa giao dịch qua nền tảng TMĐT hiện vẫn được làm thủ tục như hàng hóa thông thường, theo loại hình và phương thức vận chuyển. Cách quản lý này chưa phản ánh đầy đủ đặc thù của thương mại điện tử và chưa tạo được những thuận lợi phù hợp cho doanh nghiệp.

Sau quá trình nghiên cứu từ năm 2018 về quản lý hải quan đối với TMĐT trên thế giới, cơ quan hải quan nhận thấy đã đủ cơ sở để luật hóa các quy định liên quan. Điều 16A vì vậy tạo cơ sở pháp lý cho quản lý hàng hóa xuất nhập khẩu qua phương thức này.

Trong khi đó, theo bà Lại Việt Anh, để TMĐT xuyên biên giới thực sự trở thành động lực mới cho xuất khẩu, Việt Nam cần xây dựng hệ sinh thái xuất khẩu số, trong đó cơ quan quản lý tạo dựng thể chế và hạ tầng, cơ quan xúc tiến thương mại mở rộng thị trường, hải quan tạo thuận lợi cho dòng hàng hóa, còn các nền tảng, logistics, thanh toán và bảo hiểm bảo đảm hoạt động được thực hiện thông suốt. Đồng thời, doanh nghiệp phải là chủ thể trực tiếp tạo ra giá trị và chinh phục thị trường.

Đưa ra khuyến nghị cho doanh nghiệp, ông Đỗ Hữu Hưng - CEO ACCESSTRADE Vietnam cho rằng, khi bước vào thị trường mới, doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào thành công trong nước mà cần trả lời 4 câu hỏi nền tảng trước khi đầu tư.

Thứ nhất, về nhu cầu thực tế, doanh nghiệp phải xác định khách hàng ở thị trường đó đang có nhu cầu gì và đang dùng giải pháp nào để đáp ứng. Thứ hai là lý do chuyển đổi, làm rõ vì sao họ sẽ rời bỏ lựa chọn hiện tại để đến với sản phẩm của mình. Thứ ba, cần có bằng chứng xác nhận, trong đó phản hồi, đơn hàng và mức độ hài lòng tại thị trường đích phải kiểm chứng được lợi thế. Cuối cùng là hiệu quả từng đơn, tính đủ vận chuyển, phí nền tảng, marketing, đổi trả — bởi bán được là tín hiệu, nhưng vận hành hiệu quả mới là cơ sở để mở rộng.

Tại sự kiện, các diễn giả kỳ vọng, với sự đồng hành của cơ quan quản lý, các hiệp hội, các nền tảng và cộng đồng doanh nghiệp, hàng hóa Việt Nam hoàn toàn có thể đi xa hơn, nhanh hơn và hiệu quả hơn trên thị trường toàn cầu thông qua TMĐT.