Xóa 'vùng xám' bưu chính - logistics, khơi thông điểm nghẽn cho kinh tế số

Từ "chuyển phát" đến mắt xích chuỗi cung ứng số

Thống kê thị trường cho thấy bước phát triển vượt bậc của ngành bưu chính Việt Nam. Năm 2010 cả nước chỉ ghi nhận khoảng 360 triệu bưu gửi thì đến năm 2025 con số này đã tăng gần 12 lần, đạt khoảng 4,1 tỷ bưu gửi, với doanh thu khoảng 87.000 tỷ đồng.

Cùng với quy mô, cơ cấu bưu gửi cũng có sự thay đổi căn bản. Thư tín truyền thống hiện chỉ còn chiếm dưới 10%, trong khi các gói, kiện hàng hóa phục vụ thương mại điện tử đã chiếm trên 90%. Doanh nghiệp bưu chính không còn đơn thuần thực hiện nhiệm vụ "chuyển phát" thư từ đơn lẻ, mà đã trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng số - vật lý, tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng từ tiếp nhận đơn hàng, chia chọn, vận chuyển, giao hàng chặng cuối cho đến quản lý hàng hoàn.

Tuy nhiên, khung pháp lý hiện hành là Luật Bưu chính 2010 được xây dựng từ 15 năm trước cho một thị trường quy mô nhỏ. Sự phát triển nhanh của thương mại điện tử, công nghệ và các mô hình kinh doanh mới, như trung tâm chia chọn tự động, kho xử lý đơn hàng (fulfillment), điểm nhận hàng tự động, quản lý hàng hoàn hay các nền tảng số kết nối người bán với mạng lưới giao hàng, khiến luật bộc lộ nhiều điểm chưa tương thích.

Không để "vùng xám" trở thành điểm nghẽn pháp lý

Thực tế vận hành đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xác định rõ ranh giới giữa hoạt động bưu chính và các công đoạn logistics độc lập. Trong khi logistics bao quát phạm vi rộng từ lưu kho, quản lý tồn kho, đóng gói, xử lý đơn hàng, gom tách hàng đến vận tải và phân phối, thì bưu chính tập trung vào các khâu chấp nhận, chia chọn, vận chuyển và phát bưu gửi.

Việc thiếu ranh giới phân định rõ ràng giữa hoạt động bưu chính và logistics đã tạo ra những "vùng xám" pháp lý, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong việc xác định điều kiện kinh doanh, trách nhiệm pháp lý và cơ chế quản lý áp dụng. Nếu quản lý quá rộng sẽ làm gia tăng chi phí tuân thủ không cần thiết, nhưng nếu quản lý quá lỏng sẽ tạo ra khoảng trống nguy hiểm về an toàn bưu gửi, bảo vệ thông tin cá nhân, truy xuất nguồn gốc hàng hóa và phòng chống hàng cấm.

Nhằm giải quyết triệt để điểm nghẽn này, Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) năm 2026 định hướng phân định dịch vụ bưu chính theo đúng bản chất hoạt động. Theo đó, dịch vụ bưu chính bao gồm chấp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát và các công đoạn gắn trực tiếp với từng bưu gửi (lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả); đồng thời loại trừ vận tải, kho bãi và logistics độc lập. Cách tiếp cận này được kỳ vọng giúp xác định phạm vi quản lý dựa trên mối liên hệ trực tiếp với bưu gửi thay vì mở rộng khái niệm một cách cơ học.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy sự hội tụ giữa bưu chính, thương mại điện tử và logistics là xu hướng chung toàn cầu.

Tại Nhật Bản, Japan Post đã phát triển từ dịch vụ thư và bưu kiện sang cung cấp giải pháp logistics toàn diện. Đơn vị này từng hợp tác với Rakuten để xây dựng các trung tâm logistics và hệ thống giao hàng dùng chung phục vụ hệ sinh thái thương mại điện tử.

Tại Singapore, SingPost định vị là nhà cung cấp dịch vụ bưu chính và logistics thương mại điện tử với hệ sinh thái tích hợp từ kho bãi, fulfillment, giao hàng chặng cuối và logistics quốc tế.

Bài học quan trọng cho Việt Nam không phải là sao chép mô hình tổ chức, mà là tư duy không chia cắt cứng nhắc các mắt xích trong chuỗi cung ứng. Nhà nước cần xác định rõ trách nhiệm quản lý đối với từng công đoạn, nhưng đồng thời tạo không gian pháp lý linh hoạt để doanh nghiệp tích hợp dịch vụ và đầu tư công nghệ.

Song song với việc làm rõ phạm vi hoạt động, phương thức quản lý nhà nước cũng cần chuyển đổi từ "tiền kiểm" sang quản lý dựa trên dữ liệu và rủi ro.

Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) định hướng chuyển sang cơ chế hậu kiểm, gán mã định danh duy nhất (ID) cho từng bưu gửi để theo dõi, truy vết và quản lý xuyên suốt quá trình từ tiếp nhận, chia chọn, vận chuyển đến tay người nhận. Đây là cách quản lý thông minh, phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế số.

Việc hoàn thiện hành lang pháp lý bưu chính nằm trong dòng chảy cải cách thể chế rộng lớn hơn, đồng bộ với tinh thần Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân và Quyết định 2229/QĐ-TTg về Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam thời kỳ 2025-2035, tầm nhìn đến 2050.

Sửa đổi Luật Bưu chính không chỉ là cập nhật một đạo luật chuyên ngành, mà là cơ hội tái thiết kế hành lang pháp lý cho một hạ tầng đang kết nối dòng chảy vật chất với dòng chảy dữ liệu của kinh tế số. Trong nền kinh tế số, mỗi gói hàng không chỉ là một bưu gửi vật lý mà còn là một điểm dữ liệu trong chuỗi cung ứng. Một hệ thống pháp luật minh bạch, phân định rõ trách nhiệm sẽ tạo niềm tin để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào kho thông minh, tự động hóa và mạng lưới giao hàng, qua đó giải phóng nguồn lực xã hội, giảm chi phí logistics và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam.