Doanh nghiệp một người: Xu hướng mới trong kỷ nguyên kinh tế số

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, mô hình “doanh nghiệp một người” (One-Person Company - OPC) đang nổi lên như một xu hướng kinh doanh mới, phản ánh sự thay đổi sâu sắc của lực lượng sản xuất trong thời đại trí tuệ nhân tạo (AI) và nền kinh tế số. Không còn phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn vốn lớn hay bộ máy nhân sự cồng kềnh, nhiều cá nhân hiện nay có thể vận hành doanh nghiệp bằng chính tri thức, công nghệ và thương hiệu cá nhân của mình.

Tri thức và AI trở thành “tư liệu sản xuất” mới

Theo phân tích của Ths Nguyễn Văn Hinh - Phó Viện trưởng Viện Ứng dụng Công nghệ và Đào tạo phát triển nguồn nhân lực (ITAT), nghiên cứu sinh Kinh tế Chính trị tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, sự phát triển của lực lượng sản xuất hiện đại đang chứng kiến quá trình “vật hóa tri thức”, khi dữ liệu, thuật toán và AI dần thay thế nhiều tư liệu sản xuất truyền thống.

Trong kỷ nguyên số, chỉ với một máy tính kết nối Internet, một cá nhân có thể thực hiện khối lượng công việc tương đương cả một bộ máy vận hành trước đây. AI không chỉ hỗ trợ xử lý dữ liệu, tự động hóa quy trình mà còn góp phần giải phóng con người khỏi các tác vụ lặp đi lặp lại để tập trung vào sáng tạo, chiến lược và đổi mới giá trị.

Nhiều nghiên cứu cho thấy, việc ứng dụng AI có thể giúp tối ưu từ 20 - 40% hiệu suất hoạt động, đặc biệt trong các lĩnh vực truyền thông, thương mại điện tử, giáo dục trực tuyến, sáng tạo nội dung hay tư vấn chuyên môn.

Việc Chính phủ định hướng thí điểm mô hình OPC được xem là bước đi phù hợp với yêu cầu phát triển của nền kinh tế tri thức. Theo các chuyên gia, đây không đơn thuần là sự thay đổi mô hình doanh nghiệp mà còn phản ánh quá trình hoàn thiện quan hệ sản xuất trong bối cảnh mới.

Khi cá nhân vừa sở hữu tư liệu sản xuất số như phần mềm, dữ liệu, thương hiệu cá nhân, vừa trực tiếp lao động và vận hành doanh nghiệp, mô hình này giúp tối ưu động lực sáng tạo và tính tự chủ trong kinh doanh.

Đặc biệt, Nghị quyết 86/NQ-CP cũng mở ra định hướng nghiên cứu cơ chế lập sàn chứng khoán chuyên biệt cho startup, cho phép họ huy động vốn dựa trên giá trị sáng tạo, công nghệ và dữ liệu thay vì chỉ dựa vào tài sản hữu hình truyền thống.

Song song đó, mục tiêu đẩy mạnh cải cách hành chính số, thực hiện 100% thủ tục hành chính thiết yếu trên môi trường trực tuyến sẽ góp phần giảm chi phí, thời gian, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho cá nhân khởi nghiệp.

Từ “xin việc” sang “tạo việc”

Một trong những điểm đáng chú ý của chiến lược phát triển doanh nghiệp giai đoạn tới là mục tiêu hình thành khoảng 5 triệu chủ thể kinh doanh vào năm 2030, trong đó có ít nhất 1 triệu doanh nghiệp một người.

Điều này cho thấy tư duy phát triển kinh tế đang chuyển mạnh từ “tìm việc làm” sang “tự tạo việc làm”, đặc biệt đối với thế hệ trẻ. Sinh viên, lao động tri thức hay chuyên gia độc lập hoàn toàn có thể xây dựng dự án kinh doanh cá nhân dựa trên chuyên môn và nền tảng công nghệ số.

Bên cạnh đó, việc xây dựng văn hóa “khoan dung với thất bại”, triển khai cơ chế sandbox và các chính sách phá sản rút gọn cũng được xem là bước tiến quan trọng nhằm tạo môi trường thử nghiệm an toàn cho startup và người trẻ khởi nghiệp.

Theo giới chuyên gia, để hiện thực hóa mục tiêu “toàn dân khởi nghiệp”, Việt Nam cần thúc đẩy mạnh mẽ chương trình “bình dân học vụ số”, phổ cập kỹ năng công nghệ, tư duy số và khả năng cộng tác với AI cho người dân ở nhiều tầng lớp khác nhau.

Dù mở ra nhiều triển vọng, mô hình doanh nghiệp một người vẫn đặt ra không ít thách thức. Khoảng cách giữa tốc độ phát triển công nghệ và khả năng thích ứng của hệ thống giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực vẫn là vấn đề lớn.

Ngoài ra, yêu cầu về an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân, cũng như chính sách an sinh cho lực lượng lao động tự do trong nền kinh tế gig economy (là mô hình kinh tế trong đó các công việc tự do, ngắn hạn, và linh hoạt trở nên phổ biến)cần được nghiên cứu hoàn thiện để bảo đảm tính bền vững và công bằng xã hội.

Tuy nhiên, với xu hướng phát triển của công nghệ số và quyết tâm thúc đẩy đổi mới sáng tạo quốc gia, mô hình “một cá nhân - một máy tính - một doanh nghiệp” được đánh giá sẽ trở thành một cấu phần quan trọng của nền kinh tế Việt Nam trong tương lai gần.

Sự xuất hiện của doanh nghiệp một người không chỉ là câu chuyện khởi nghiệp cá nhân mà còn phản ánh bước chuyển mới của nền kinh tế số Việt Nam trên hành trình nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên mới.