Chuyển mạnh sang hậu kiểm để tránh tái diễn ùn ứ hàng hoá thông quan

Trước khi Nghị quyết 09/2026/NĐ-CP của Chính phủ về tạm ngưng hiệu lực của Nghị định 46/2026/NĐ-CP (Nghị định 46) và Nghị quyết số 66.13/2026/NQ-CP quy định về công bố, đăng ký sản phẩm thực phẩm (Nghị quyết 66) đến ngày 15/4/2026 được ban hành, đã có khoảng 123.400 tấn thực phẩm bao gói sẵn, phụ gia và gần 300.000 tấn nông sản tươi sống bị ùn tắc tại các cảng, cửa khẩu.

"Những ngày vừa qua là thời gian cực kỳ khó khăn đối với các doanh nghiệp, đặc biệt khối doanh nghiệp vừa và nhỏ", bà Lý Kim Chi - Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Thực phẩm TP Hồ Chí Minh chia sẻ tại hội thảo "Tháo gỡ vướng mắc trong thực hiện chính sách pháp luật mới về an toàn thực phẩm" diễn ra ngày 6/2 tại Hà Nội.

Theo bà Lý Kim Chi, những sai phạm về hàng giả, hàng kém chất lượng phần lớn xuất phát từ lỗ hổng ở khâu hậu kiểm và giám sát lưu thông. Nguyên nhân chính là do thiếu nguồn lực. Tuy nhiên, thay vì khắc phục điểm yếu này, quy định mới lại mở rộng đáng kể các thủ tục tiền kiểm mang tính hình thức, gây áp lực khổng lồ lên cả bộ máy thực thi lẫn doanh nghiệp.

Ông Nguyễn Hồng Uy - Tiểu Ban Thực phẩm và Dinh dưỡng thuộc Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) đánh giá, Nghị định 46 và Nghị quyết 66 đã đẩy quy trình kiểm tra từ 2 cấp lên 3 cấp, làm khối lượng nội dung hồ sơ tăng tới 957% và kéo dài thời gian thẩm định từ 7 ngày lên đến 90 ngày. Trong khi phần lớn các vụ hàng giả, hàng kém chất lượng gần đây không phải là hàng nhập khẩu, nhưng chính nhóm này lại đang chịu quy trình tiền kiểm nặng nề nhất.

Để xây dựng một môi trường pháp lý bền vững, tiệm cận thông lệ quốc tế, bà Hoàng Thị Liên - Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam (VPSA) kiến nghị cần giảm các yêu cầu hồ sơ hành chính mang tính hình thức, thay vào đó là tập trung vào kết quả kiểm nghiệm thực tế và lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp.

Cụ thể, cơ quan quản lý nên phân loại doanh nghiệp theo mức độ rủi ro tương tự như cơ chế của ngành Hải quan. Những doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt, hệ thống truy xuất nguồn gốc rõ ràng nên được ưu tiên thông quan nhanh (hậu kiểm), thay vì bắt buộc chờ đợi kiểm tra hồ sơ và lấy mẫu mọi lô hàng (tiền kiểm).

Đại diện Hiệp hội Doanh nghiệp Mỹ tại Việt Nam (AmCham) và Hiệp hội Thực phẩm minh bạch (AFT) kiến nghị Chính phủ cần miễn công bố hợp quy và miễn kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm đối với nguyên liệu, phụ gia, bao bì nhập khẩu chỉ để phục vụ sản xuất nội bộ, không lưu thông trực tiếp ra thị trường.

“Việc bắt buộc công bố hợp quy cho phụ gia nhập khẩu phục vụ sản xuất nội bộ hiện nay là bất khả thi vì chưa có danh sách tổ chức chứng nhận được chỉ định, đồng thời hồ sơ mẫu lại yêu cầu các giấy tờ mà nhà sản xuất nước ngoài không thể cung cấp. Việc miễn trừ này sẽ giúp ổn định chuỗi cung ứng, nhất là trong các đợt cao điểm sản xuất hàng Tết”, ông Huỳnh Quang Tuấn - đại diện AmCham phân tích.

Thay vì dàn trải nhân lực vào việc thẩm định hàng nghìn bộ hồ sơ mỗi ngày (tiền kiểm), các hiệp hội đề xuất tập trung nguồn lực để nâng cao chuyên môn cho cán bộ địa phương thực hiện giám sát thị trường (hậu kiểm). Việc kiểm tra chỉ nên thực hiện khi có dấu hiệu vi phạm hoặc theo kế hoạch rà soát định kỳ dựa trên các nhóm sản phẩm có nguy cơ cao.

Các doanh nghiệp lo ngại rằng thời gian lùi thời hạn đến ngày 15/4 chỉ là giải pháp tình thế. Nếu các nội dung cốt lõi của Nghị định 46 và Nghị quyết 66 không được sửa đổi một cách căn cơ theo hướng hậu kiểm, tình trạng ách tắc sẽ tái diễn ngay khi văn bản có hiệu lực trở lại.

“Chúng ta không thể xây dựng kế hoạch đầu tư dài hạn khi chính sách thay đổi liên tục trong thời gian ngắn. Một môi trường pháp lý thiếu tính dự báo sẽ triệt tiêu động lực đầu tư”, bà Lý Kim Chi bày tỏ quan ngại.

Cộng đồng doanh nghiệp kiến nghị Chính phủ ưu tiên đẩy nhanh việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm và hệ thống nghị định hướng dẫn theo hướng: chuyển mạnh từ quản lý sản phẩm sang quản lý hệ thống, lấy hậu kiểm làm trọng tâm và chỉ triển khai quy định mới khi năng lực thực thi của địa phương đã được chuẩn bị tương xứng.

Trước đó, trong phần phát biểu khai mạc hội thảo, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng thư ký kiêm Trưởng Ban Pháp chế VCCI khuyến nghị, một trong những định hướng lớn trong lĩnh vực pháp luật về an toàn thực phẩm cần triển khai là phải quản lý theo rủi ro và hậu kiểm, không dàn trải.

Chính sách cần tập trung vào những mắt xích có nguy cơ cao, thay vì kiểm tra tràn lan. Các thủ tục mới chỉ nên được ban hành nếu chứng minh được hiệu quả rõ ràng trong bảo vệ an toàn thực phẩm, đồng thời không gây đứt gãy chuỗi cung ứng hay tăng chi phí không cần thiết cho doanh nghiệp.

"Tôi tin rằng, thách thức nhất trong quản lý an toàn thực phẩm như nhiều ngành khác là phải tìm được điểm tối ưu, một mặt là bảo vệ được sức khỏe cho người dân, nhưng mặt khác cũng phải tạo điều kiện, tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất kinh doanh", ông Tuấn nhấn mạnh.

Việc tháo gỡ vướng mắc lần này không chỉ đơn thuần là gỡ khó cho lưu thông hàng hóa, mà còn là bước đi quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản, thực phẩm Việt Nam trên hành trình hội nhập quốc tế.