Gần 74% hộ kinh doanh lãi thấp hoặc không có lãi

Hộ kinh doanh nỗ lực duy trì hoạt động

Sáng 23/4 tại Hà Nội, VCCI tổ chức tọa đàm công bố kết quả khảo sát hộ kinh doanh, trong bối cảnh khung pháp luật về thuế, đăng ký kinh doanh và chính sách hỗ trợ đang bước vào giai đoạn chuyển đổi quan trọng.

Phát biểu tại tọa đàm, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI cho biết, từ những khảo sát trước đây liên quan đến việc triển khai hóa đơn điện tử theo Nghị định 123, nhiều vấn đề thực tiễn của khu vực hộ kinh doanh đã bộc lộ. Từ những hộ buôn bán nhỏ lẻ đến các hộ có doanh thu lớn đều gặp lúng túng khi lựa chọn mô hình hoạt động.

Ông Tuấn dẫn lại nhận định của ông Trần Quốc Khánh - nguyên Thứ trưởng Bộ Công Thương - hồi năm ngoái: “5 - 6 triệu hộ kinh doanh không chỉ tạo ra 8 triệu công ăn việc làm và đóng góp cho GDP, mà điều quan trọng nhất họ mang lại là sự linh hoạt và năng động cho nền kinh tế”.

Khảo sát từ tháng 2 - 4/2026 được VCCI thực hiện trên hơn 1.000 hộ kinh doanh tại 34 tỉnh, thành phố cho thấy bức tranh kém tích cực về “sức khỏe” khu vực này. Cụ thể, gần 74% hộ cho biết chỉ lãi ít hoặc không có lãi. Hơn 81% hộ bị giảm doanh thu và 75% hộ giảm lượng khách hàng; chỉ 1,9% hộ đạt mức lợi nhuận kỳ vọng.

Theo ông Tuấn, phần lớn hộ kinh doanh đang hoạt động với biên lợi nhuận rất mỏng, “đủ để tồn tại nhưng không đủ để tích lũy hay chống chịu trước các cú sốc”. Điều này khiến tâm lý phòng thủ gia tăng khi 60,8% hộ dự kiến giữ nguyên quy mô trong hai năm tới, 33% có xu hướng thu hẹp và chỉ 1,8% có kế hoạch mở rộng.

“Trạng thái chủ đạo của khu vực hộ kinh doanh hiện nay không còn là tìm kiếm tăng trưởng mà là nỗ lực duy trì sự tồn tại”, ông Tuấn nhận định.

Trong khi đó, khó khăn pháp lý được đánh giá là áp lực lớn nhất, với 73,3% hộ cho biết vấn đề này gây ảnh hưởng nghiêm trọng hơn cả vấn đề đầu vào hay thị trường.

Thời gian dành cho tuân thủ cũng là yếu tố gây ảnh hưởng lớn khi 73% hộ đánh giá ở mức cao. Theo VCCI, chi phí tuân thủ không chỉ là tiền bạc mà còn là chi phí cơ hội về thời gian, công sức và áp lực tâm lý.

Một phát hiện đáng chú ý là gánh nặng tuân thủ không giảm khi quy mô hộ kinh doanh tăng lên, mà có xu hướng gia tăng theo doanh thu. Khi chi phí tuân thủ và độ phức tạp của hệ thống vượt quá năng lực, động lực mở rộng hoặc chuyển đổi lên doanh nghiệp bị suy giảm.

Liên quan đến chuyển đổi, khảo sát cho thấy chỉ 15,6% hộ có ý định trở thành doanh nghiệp trong hai năm tới. Phần lớn số còn lại e ngại quy định phức tạp hơn, chi phí bảo hiểm cao, nghĩa vụ kế toán nặng nề và nguy cơ thanh tra, kiểm tra gia tăng.

Nói rõ hơn về vấn đề này, ông Phạm Ngọc Thạch - Phó Trưởng Ban Pháp chế VCCI cho rằng, việc coi hộ kinh doanh là nguồn để đạt mục tiêu 2 - 3 triệu doanh nghiệp trong tương lai sẽ đối mặt nhiều thách thức, khi mô hình doanh nghiệp chưa được đa số hộ nhìn nhận như lựa chọn phát triển tự nhiên.

Kết quả khảo sát cũng cho thấy, mức độ hiểu biết về chính sách ảnh hưởng rõ rệt đến quyết định chuyển đổi: chỉ 13% hộ chưa hiểu rõ có ý định chuyển đổi, trong khi tỷ lệ này ở nhóm hiểu rõ quy định lên tới 33%.

Về động lực, gần 40% hộ muốn có tư cách pháp nhân để ký kết hợp đồng lớn; khoảng 35% muốn mở rộng quy mô; gần 33% để hưởng ưu đãi; 31% để tiếp cận vốn; và 24% để xây dựng thương hiệu.

Trong khi đó, rào cản lớn nhất vẫn là chi phí và nghĩa vụ tuân thủ với 93,4% lo ngại thủ tục thuế; 91,7% e ngại kế toán; 91,3% lo chi phí bảo hiểm; 91,2% lo tăng thuế phí và 88,9% lo bị thanh tra nhiều hơn.

Cần các gói hỗ trợ đủ thực chất

Từ kết quả khảo sát, nhóm nghiên cứu cho rằng, chính sách thúc đẩy chuyển đổi không nên áp dụng đại trà mà cần phân tầng khu vực hộ kinh doanh, xác định nhóm có tiềm năng để tập trung hỗ trợ.

“Một chiến lược hợp lý hơn là phân tầng khu vực hộ kinh doanh, xác định đúng nhóm có tiềm năng lớn lên, rồi tập trung tạo ra các gói hỗ trợ đủ thực chất để biến nhu cầu thành quyết định chuyển đổi”, ông Thạch nhấn mạnh.

Về khuyến nghị cụ thể, đại diện nhóm nghiên cứu đưa ra 5 đề xuất. Thứ nhất, cần đơn giản hóa các quy định về thuế, kế toán và hóa đơn điện tử, phù hợp hơn với năng lực thực tế của hộ kinh doanh, đặc biệt là nhóm siêu nhỏ, trình độ thấp và lớn tuổi.

Thứ hai, phát triển các công cụ hỗ trợ tuân thủ chi phí thấp, dễ sử dụng như phần mềm kế toán đơn giản, hướng dẫn kê khai dễ hiểu, đồng thời tăng cường hỗ trợ trực tiếp tại địa phương, thay vì kỳ vọng hộ kinh doanh tự thích ứng.

Thứ ba, chính sách hỗ trợ cần phân nhóm rõ ràng: nhóm phụ thuộc hoàn toàn vào hộ kinh doanh cần được ưu tiên tăng khả năng chống chịu; nhóm siêu nhỏ cần hỗ trợ về tuân thủ và quản trị cơ bản; trong khi nhóm quy mô lớn hơn, có nhu cầu giao dịch B2B, ký kết hợp đồng và huy động vốn nên là trọng tâm thúc đẩy chuyển đổi lên doanh nghiệp.

Thứ tư, chính sách chuyển đổi cần tập trung giảm chi phí và rủi ro thực tế sau chuyển đổi, nếu không tỷ lệ sẵn sàng lên doanh nghiệp sẽ tiếp tục ở mức thấp.

Cuối cùng, cần định vị lại hộ kinh doanh trong tư duy chính sách, không chỉ là đối tượng quản lý mà còn là khu vực cần được hỗ trợ để phát triển bền vững.