Nghề chăm sóc người già thiếu nhân lực chính quy

Bài toán nhân lực

Trong bối cảnh tốc độ già hóa dân số tại Việt Nam đang diễn ra nhanh chóng, "kinh tế chăm sóc" không còn là một khái niệm hỗ trợ đơn thuần mà đã trở thành một phân khúc thị trường đầy tiềm năng, một động lực mới cho tăng trưởng bao trùm và bình đẳng giới.

Theo Tiến sĩ Phạm Vũ Hoàng - Phó Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế), Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa già hóa dân số với những đặc điểm phức tạp. Hiện nay, các hình thức chăm sóc người cao tuổi (NCT) dù đa dạng nhưng vẫn còn nhiều khoảng trống. Hệ thống y tế lão khoa chưa đáp ứng đủ nhu cầu khi chỉ có duy nhất tỉnh Quảng Ninh có bệnh viện lão khoa tuyến tỉnh, trong khi hơn 100 bệnh viện khác mới dừng lại ở việc lập khoa lẻ.

Đặc biệt, khu vực tư nhân – nơi được kỳ vọng sẽ san sẻ gánh nặng với nhà nước – hiện chỉ có khoảng 20 cơ sở dưỡng lão với chi phí khá cao, khó tiếp cận với đại đa số người dân.

“Khoản 3 Điều 37 Hiến pháp nêu rõ Nhà nước, xã hội và gia đình có trách nhiệm bảo vệ, chăm sóc và phụng dưỡng người cao tuổi. Trong Luật Dân số sắp tới, chính sách thích ứng với già hóa dân số sẽ là một trong bốn trụ cột chính, chuyển trọng tâm từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển", Tiến sĩ Phạm Vũ Hoàng nhấn mạnh tại diễn đàn "Kinh tế chăm sóc Việt Nam 2026" ngày 26/1 tại Hà Nội.

Thực tế tại Việt Nam, khoảng 90% NCT đang được chăm sóc tại gia đình, chủ yếu dựa vào người phụ nữ. Ông Phạm Đức Mục - Chủ tịch Hiệp hội Điều dưỡng Việt Nam, nhận định ngành y tế đang có sự chuyển dịch mạnh mẽ từ y học chữa trị (Cure) sang y học chăm sóc (Care). Tuy nhiên, nguồn nhân lực cho sự chuyển dịch này đang đối mặt với cuộc khủng hoảng nghiêm trọng.

“Tỷ lệ điều dưỡng của Việt Nam hiện chỉ đạt 16 người trên một vạn dân, thấp hơn nhiều so với Malaysia (33) hay Nhật Bản (hơn 100). Chính vì thiếu người, chúng ta mới thấy cảnh ‘một người đau, cả nhà đi nuôi’, gây lãng phí nguồn lực xã hội và tạo áp lực khổng lồ lên vai người phụ nữ", ông Mục nêu.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Tuấn Ngọc – Giám đốc Trung tâm dưỡng lão Thiên Đức, người có 25 năm kinh nghiệm trong nghề – chia sẻ về định kiến xã hội khắc nghiệt.

“Các bạn điều dưỡng thường coi việc thay bỉm, tắm rửa cho người già là công việc thấp hèn. Ngành chăm sóc đang thiếu một ‘mã nghề’ chính thức, dẫn đến thiếu cơ sở pháp lý để đào tạo và thu hút nhân lực chính quy", ông Ngọc trăn trở.

Ở góc độ doanh nghiệp, bà Mai Thị Diệu Huyền – Phó Chủ tịch Hội đồng Doanh nhân nữ Việt Nam (VCCI) khẳng định kinh tế chăm sóc là "đòn bẩy" chiến lược. Việc hình thành các trung tâm chăm sóc sức khỏe dài hạn và dịch vụ hỗ trợ tại gia không chỉ đáp ứng cấu trúc gia đình hiện đại mà còn là điều kiện để doanh nghiệp giữ chân người lao động.

Bà Huyền nhận định, việc xây dựng tầm nhìn khi đầu tư vào kinh tế chăm sóc chính là đầu tư cho nguồn nhân lực – yếu tố then chốt quyết định sự phát triển ổn định của nền kinh tế. Đây sẽ là động lực mới của tăng trưởng bao trùm và hướng tới bình đẳng thực chất tại Việt Nam.

Để kinh tế chăm sóc phát triển bền vững

Để ngành kinh tế chăm sóc phát triển bền vững, ông Nguyễn Tuấn Ngọc kiến nghị Chính phủ cần tận dụng các cơ sở công lập đang bỏ trống như trường học cũ để chuyển đổi thành cơ sở dưỡng lão, đồng thời hỗ trợ giá điện, thuế và chi phí mặt bằng để giảm giá thành dịch vụ cho người dân.

Ông Phan Hồng Minh – CEO JupViec.vn – đề xuất giải pháp "Sơ yếu lý lịch điện tử" (Digital CV) và ứng dụng Blockchain để quản lý năng lực người lao động.

“Điều này giúp người lao động có căn cứ để thương lượng lương và bảo vệ quyền lợi, đồng thời giúp khách hàng yên tâm khi sử dụng dịch vụ thông qua dữ liệu được xác thực,” ông Minh chia sẻ.

Các chuyên gia có chung kiến nghị cần sớm ban hành mã nghề chăm sóc, tách biệt rõ vai trò của điều dưỡng bệnh viện và nhân viên chăm sóc tại cộng đồng.

Thông điệp được các diễn giả cùng gửi gắm chính là "Care for Caregiver" - chăm sóc cho người chăm sóc. Ngành kinh tế chăm sóc chỉ thực sự bền vững khi những người làm nghề được xã hội tôn vinh, được đào tạo bài bản và có chính sách đãi ngộ xứng đáng.

Khi các rào cản về định kiến được xóa bỏ và hành lang pháp lý được hoàn thiện, kinh tế chăm sóc kỳ vọng sẽ trở thành một trụ cột mới, góp phần nâng cao chất lượng sống cho gần 15 triệu người cao tuổi tại Việt Nam trong tương lai gần.