Nguồn thu ngân sách tập trung ở số ít doanh nghiệp, cần thêm nhiều 'đỉnh' mới

Cần cộng đồng doanh nghiệp rộng và khỏe hơn

Đánh giá về bảng xếp hạng 200 doanh nghiệp nộp ngân sách lớn nhất VNTAX 2026vừa được CafeF công bố, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng danh sách này có thể được nhìn nhận qua ba lớp thông tin. Lớp đầu tiên là quy mô đóng góp và thứ hạng của các doanh nghiệp; lớp thứ hai là những hoạt động kinh doanh tạo ra nguồn thu; và quan trọng hơn là các yếu tố quyết định tính bền vững của nguồn thu trong những năm tới.

Tổng số thực nộp ngân sách của 200 doanh nghiệp lên tới gần 1 triệu tỷ đồng, tương đương khoảng 37,3% tổng thu ngân sách nhà nước năm 2025. Tuy nhiên, nguồn đóng góp có mức độ tập trung rất cao. Chỉ 20 doanh nghiệp dẫn đầu đã nộp 614.000 tỷ đồng, chiếm 62,1% tổng số nộp của nhóm 200 doanh nghiệp và tương đương 23,2% tổng thu ngân sách cả nước. Nhóm 100 doanh nghiệp đứng đầu chiếm tới 92% tổng số nộp của bảng xếp hạng.

“Danh sách 200 doanh nghiệp nhưng có 20 doanh nghiệp dẫn đầu là hết sức quan trọng”, ông Tuấn nói, đồng thời lưu ý mức độ tập trung này vừa thể hiện sức mạnh của các doanh nghiệp lớn, vừa cho thấy dư địa phát triển còn rất rộng ở nhóm doanh nghiệp phía dưới.

Đặc biệt, mức tăng tổng số nộp ngân sách của 200 doanh nghiệp trong năm 2025 chịu ảnh hưởng đáng kể từ một số doanh nghiệp dẫn đầu. Theo tính toán của ông Tuấn, riêng Vingroup đóng góp 47% tổng mức tăng, với số nộp ngân sách tăng từ 56,2 nghìn tỷ đồng năm 2024 lên gần 150.000 tỷ đồng năm 2025. Nếu loại Vingroup, mức tăng của những doanh nghiệp còn khoảng 13,9%.

Từ những con số này, ông Tuấn cho rằng Việt Nam đã xuất hiện những “đỉnh cao mới”, nhưng vấn đề quan trọng hơn là phải củng cố “nền tháp” bằng một cộng đồng doanh nghiệp rộng và khỏe hơn.

Phân tích cơ cấu 20 doanh nghiệp dẫn đầu, ông Tuấn cho biết nhóm này tương đối cân bằng giữa doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp FDI. Trong đó, 7 doanh nghiệp nhà nước nộp hơn 243.600 tỷ đồng, 6 doanh nghiệp tư nhân đóng góp 232.500 tỷ đồng và 7 doanh nghiệp FDI nộp 137.800 tỷ đồng.

Tuy nhiên, xét trên toàn bộ 200 doanh nghiệp, cơ cấu đóng góp có sự khác biệt. Đặc biệt, khu vực tư nhân vẫn còn khoảng cách đáng kể về mức đóng góp bình quân. Theo ông Tuấn, mức nộp ngân sách bình quân của doanh nghiệp FDI trong danh sách khoảng 6.243 tỷ đồng/doanh nghiệp, doanh nghiệp nhà nước khoảng 5.810 tỷ đồng, trong khi doanh nghiệp tư nhân khoảng 3.943 tỷ đồng. Nếu không tính Vingroup, mức bình quân của doanh nghiệp tư nhân trong danh sách 200 doanh nghiệp còn khoảng 2.400 tỷ đồng.

“Chúng ta có những đỉnh núi tư nhân đầu tiên, nhưng việc quan trọng trong thời gian tới là hình thành được cả một cao nguyên”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Một điểm đáng chú ý khác là sự khác biệt giữa đóng góp ngân sách và đóng góp vào xuất khẩu. Trong 8 tháng đầu năm 2026, khu vực FDI chiếm hơn 80% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam, trong khi khu vực doanh nghiệp trong nước chiếm chưa đến 20%. Tuy nhiên, trong danh sách 200 doanh nghiệp nộp thuế lớn nhất, tỷ trọng đóng góp của khu vực FDI được ông Tuấn tính toán ở mức 18%.

Theo Phó Tổng thư ký VCCI, nguyên nhân có thể nằm ở mô hình gia công, lắp ráp với tỷ lệ đầu vào nhập khẩu lớn, khiến giá trị gia tăng giữ lại trong nước còn mỏng. Bên cạnh đó, các chính sách ưu đãi thuế từng là một công cụ quan trọng để thu hút đầu tư nước ngoài. Khi thuế tối thiểu toàn cầu được áp dụng, lợi thế từ ưu đãi thuế có thể thay đổi, đòi hỏi Việt Nam phải có những chuyển động chính sách phù hợp.

Nguồn thu cần dựa nhiều hơn vào năng suất

VNTAX 2026 cho thấy, về ngành nghề, nhóm bất động sản, xây dựng và năng lượng chiếm 45,9% số nộp ngân sách của 200 doanh nghiệp. Nhóm hàng hóa chịu thuế tiêu thụ đặc biệt cũng đóng góp đáng kể, trong đó có rượu bia, thuốc lá, ô tô và xổ số. Danh sách có tới 21 công ty xổ số. Nhóm trung gian tài chính có 40 doanh nghiệp, trong đó 23 ngân hàng, đóng góp 14,1%.

Trong khi đó, nhóm công nghệ và viễn thông chỉ chiếm 6,6% số nộp ngân sách của bảng xếp hạng. Từ cơ cấu này, ông Tuấn cho rằng cần quan tâm hơn đến những nguồn thu phản ánh năng suất và giá trị gia tăng, thay vì chỉ nhìn vào quy mô đóng góp ngân sách.

Ông Tuấn đề xuất trong tương lai có thể bổ sung các chỉ tiêu như giá trị gia tăng tạo ra trong nước, hiệu quả trên mỗi đồng doanh thu, việc làm và đóng góp vào chuỗi cung ứng. Đồng thời, có thể xem xét các chỉ số về thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế trên doanh thu hoặc số thuế bình quân trên mỗi lao động để có thêm thông tin về chất lượng đóng góp của doanh nghiệp.

Việc xây dựng bảng xếp hạng ngày càng có ý nghĩa không chỉ ở việc xác định những doanh nghiệp nộp ngân sách lớn, mà còn ở khả năng phản ánh sức khỏe và chất lượng của nền kinh tế.

Để “làm dày nền tháp”, ông cho rằng cần tăng số lượng doanh nghiệp có quy mô lớn và khả năng đóng góp ngân sách, đồng thời giảm chi phí tuân thủ, bảo đảm chính sách thuế có tính cạnh tranh so với các nước trong khu vực.

Tính ổn định và khả năng dự báo của chính sách thuế cũng được ông nhấn mạnh. Theo đó, doanh nghiệp không chỉ quan tâm đến mức thuế mà còn cần dự báo được nghĩa vụ thuế, cũng như hạn chế rủi ro phát sinh từ những vấn đề như hoàn thuế.

Bên cạnh đó, nguồn thu từ đất và tín dụng hiện đóng vai trò đáng kể nhưng cũng có thể tạo ra biến động nếu thị trường bất động sản hoặc dòng vốn gặp vấn đề. Vốn tín dụng cần được hướng vào sản xuất, nâng năng suất và tạo ra của cải, thay vì chỉ được sử dụng để lưu giữ tài sản.

“Đỉnh tháp là 200 doanh nghiệp, nhưng chân tháp là hơn 1 triệu doanh nghiệp chính thức và hơn 5 triệu hộ kinh doanh cá thể. Nếu muốn có một bảng xếp hạng lớn hơn, chất lượng hơn vào năm 2030, trọng tâm phải là xây dựng thể chế và môi trường kinh doanh đủ thuận lợi để ngày càng nhiều doanh nghiệp phát triển, mở rộng quy mô và đóng góp bền vững hơn cho nền kinh tế", Phó Tổng thư ký VCCI nhìn nhận.