Thức cùng con nước Cà Mau mùa ba khía

Với nhiều cư dân vùng ngập mặn, đây không chỉ là một cuộc mưu sinh mà còn là một nét văn hóa gắn bó lâu đời của người dân địa phương với vùng đất cực Nam.

Nghề bắt ba khía dẫu cơ cực nhưng giúp người dân có thêm khoản thu nhập, tạo sinh kế.

Đêm xuống, rừng đước vào ''hội''

Khoảng 7 - 8 giờ tối, khi màn đêm phủ kín những cánh rừng ngập mặn, cũng là lúc những chuyến săn bắt ba khía của cư dân ven rừng bắt đầu.

Không cần dụng cụ cầu kỳ, hành trang của người đi bắt ba khía chỉ gồm đôi găng tay, chiếc thùng đựng, đèn pin và khoanh nhang để xua muỗi. Có người đi xuồng, có người lội bộ men theo những gốc mắm, gốc đước en kênh. Ánh sáng từ những chiếc đèn pin quét qua từng thân cây, gốc rễ.

Giữa không gian tĩnh lặng của rừng đêm, chỉ còn tiếng nước vỗ mạn xuồng, tiếng người gọi nhau và tiếng bì bõm của những bước chân trong lớp bùn nhão.

Theo kinh nghiệm của người dân địa phương, ba khía có quanh năm nhưng đến mùa thì xuất hiện dày đặc hơn. Theo con nước, từng đợt ba khía rời hang, bò lên các thân cây mắm, đước để hoạt động. Đây chính là thời điểm người dân mong đợi nhất trong năm. Theo người dân địa phương, ba khía thường xuất hiện từ trung tuần tháng 7 âm lịch tới trung tuần tháng 8 hằng năm, mỗi đợt kéo dài khoảng 2 - 3 ngày. Đây là thời điểm khai thác ba khía thuận lợi nhất.

Anh Diệp Hiếu, ngụ xã Phan Ngọc Hiển (Cà Mau) chia sẻ: “Ba khía có quanh năm, nhưng nhiều nhất là vào khoảng tháng 7 - 8 âm lịch. Đây là thời gian sinh sản nên ba khía tìm bạn tình để giao phối. Vào thời gian này, chúng tôi kiếm tiền triệu mỗi đêm, nhờ đó gia đình có thêm khoản thu nhập, cải thiện cuộc sống”.

Với những người đã có nhiều năm kinh nghiệm, bắt ba khía không đơn thuần là chuyện cầm đèn đi tìm. Muốn bắt được nhiều phải hiểu con nước, biết ba khía thường trú ở đâu, thời điểm nào chúng bò lên thân cây và đặc biệt phải thật nhanh tay.

Người bắt ba khía ở rừng ngập mặn gần như phải lội dưới bùn trong suốt hành trình.

Anh Trần Văn Linh, cùng ngụ xã Phan Ngọc Hiển, người có nhiều năm làm nghề săn ba khía cho biết, vào những đêm “hội”, ba khía xuất hiện rất nhiều. Chúng trèo trên thân cây mắm, đước. Người đi săn chỉ việc rọi đèn để bắt.

Có những đêm, số lượng ba khía mà một người bắt được có thể lên tới cả triệu đồng. Theo chia sẻ của người dân, nếu gặp đúng con nước và trúng mùa, thu nhập có thể lên đến khoảng 1 triệu đồng mỗi đêm. Giá ba khía tươi hiện được các vựa thu mua khoảng 50.000 - 70.000 đồng/kg, tùy loại.

Với người dân vùng rừng ngập mặn, số tiền kiếm được sau mỗi đêm lội rừng không chỉ là khoản thu nhập đơn thuần. Đó còn là tiền trang trải cuộc sống, mua sắm cho gia đình và góp phần cải thiện kinh tế hộ.

Nghề bắt ba khía rất vất vả, để có được thành quả, người bắt phải lội bùn, len lỏi qua từng con kênh, rạch trong đêm tối. Họ phải luồn qua những thân cây chằng chịt, những bộ rễ đước tua tủa, nhiều đoạn nước ngập đến đầu gối. Bùn đất bám đầy quần áo, bàn tay phải có găng bảo vệ vì ba khía có đôi càng khá khỏe.

Có lúc người bắt phải cúi sát xuống những gốc cây, dùng ánh đèn soi từng khe rễ. Có thời điểm phải len sâu vào rừng, nơi chỉ một chút sơ ý cũng có thể trượt chân ngã xuống bùn hoặc bị những cành cây vướng vào người, xây xát. Nhưng dường như những nhọc nhằn ấy đã trở thành một phần quen thuộc của những người gắn bó với nghề.

Trong ánh đèn pin, người và rừng như hòa vào nhau. Một bên là sinh kế của người dân; một bên là hệ sinh thái rừng ngập mặn đã nuôi dưỡng biết bao thế hệ cư dân vùng đất cực Nam.

Giữ nguồn lợi cho mùa ba khía sau

Với người dân làm nghề bắt ba khía, họ càng ý thức hơn về việc khai thác có chọn lọc. Anh Trần Văn Linh cho biết, người dân chỉ bắt những con ba khía đạt kích cỡ, còn những con nhỏ hoặc con đang ôm trứng thì thả lại cho chúng sinh sản, tái sinh.

Đó là cách người dân tự gìn giữ nguồn lợi mà thiên nhiên ban tặng. Bởi nếu chỉ khai thác mà không để ý đến mùa sinh sản, những mùa ba khía hội có thể ngày càng thưa thớt. Với những người sống nhờ rừng, giữ nguồn lợi cũng chính là giữ kế sinh nhai của chính mình.

Ba khía có thể chế biến thành nhiều món như luộc, rang me… nhưng nổi tiếng nhất vẫn là ba khía muối.

Những con ba khía tươi sau khi thu mua được sơ chế, muối theo phương pháp truyền thống. Từ món ăn dân dã của cư dân vùng sông nước, ba khía muối ngày nay đã trở thành một đặc sản nổi tiếng của Cà Mau.

Sản phẩm ba khía muối nước mắm - món ăn đậm vị phù sa.

Ba khía muối khi trộn cùng tỏi, ớt, đường, chanh hoặc tắc tạo nên vị mặn, ngọt, chua, cay hòa quyện. Hương vị ấy rất riêng, mang theo cả vị mặn mòi của biển, vị phù sa của những con sông và cái chất mộc mạc của người miền Tây. Sản phẩm ba khía muối Phan Ngọc Hiển - còn gọi là ba khía Rạch Gốc đang được tiêu thụ rộng rãi và trở thành sản phẩm đặc trưng của vùng đất cực Nam.

Đằng sau một hũ ba khía muối đến tay thực khách là cả một hành trình: từ những đêm người dân lội rừng, bắt từng con ba khía đến các cơ sở thu mua, sơ chế, muối và đưa sản phẩm ra thị trường.

Mùa ba khía hội vì thế không chỉ là mùa khai thác một nguồn lợi thủy sản. Đó còn là mùa của những câu chuyện mưu sinh dưới tán rừng. Là những đêm người dân Cà Mau rời nhà khi trời tối, mang theo chiếc đèn pin và đôi găng tay; là những con xuồng len qua những thân đước; là tiếng gọi nhau giữa rừng; là niềm vui khi chiếc thùng ngày một đầy lên.

Ông Lâm Sĩ Em - Giám đốc Trung tâm Công ích xã Phan Ngọc Hiển đánh giá, mùa ba khía hội còn mang giá trị văn hóa và có tiềm năng trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc, khi du khách có thể trải nghiệm theo chân người dân vào rừng bắt ba khía, tìm hiểu nghề muối và khám phá hệ sinh thái rừng ngập mặn.

Đặc biệt, nghề muối ba khía đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, cho thấy giá trị của nghề truyền thống này không chỉ nằm ở kinh tế mà còn ở tri thức dân gian và văn hóa cộng đồng được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Khi con nước rút, những chiếc đèn pin lần lượt khuất sau những thân đước. Những người săn ba khía trở về sau một đêm dài với đôi chân lấm bùn, quần áo ướt sũng và những chiếc thùng đầy sản vật của rừng. Ngày mai, họ lại tiếp tục công việc thường nhật. Rồi mùa sau, họ lại chờ con nước lớn, tiếp tục một nghề mưu sinh đã gắn với rừng ngập mặn Cà Mau qua nhiều thế hệ.