Gỡ nút thắt chính sách để doanh nghiệp khoa học công nghệ cất cánh

Nghịch lý chính sách: "Chiếc áo" đã có nhưng chưa vừa

Phát biểu tại Hội thảo “Cơ hội và Chính sách hỗ trợ Doanh nghiệp Khoa học và Công nghệ” do Hội Tự động hóa Việt Nam tổ chức tại Hà Nội ngày 27/1, TS. Nguyễn Quân, nguyên Bộ trưởng Bộ KH&CN cho biết khái niệm “doanh nghiệp KH&CN” đã có từ Nghị định 80/2007/NĐ-CP. Sau gần 20 năm, số lượng doanh nghiệp đã có bước tăng trưởng đáng kể, vượt mốc 1.000 doanh nghiệp, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ số, bán dẫn và vi mạch.

Tuy nhiên, TS. Nguyễn Quân chỉ ra một nghịch lý kéo dài nhiều năm: Hiệu quả triển khai chính sách còn rất hạn chế. Dù đáp ứng đủ tiêu chí, không ít doanh nghiệp lại "không mặn mà" với danh hiệu này. Nguyên nhân cốt lõi là doanh nghiệp chưa cảm nhận được lợi ích thực chất từ các ưu đãi về thuế, đất đai và tín dụng, trong khi thủ tục hành chính vẫn là rào cản lớn.

 

Thực tế cho thấy, quy trình tiếp cận ưu đãi thuế và đất đai thường rườm rà, thiếu các văn bản hướng dẫn cụ thể, chi tiết khiến doanh nghiệp nản lòng. Bên cạnh đó, việc cấp giấy chứng nhận trước đây do các Sở KH&CN địa phương đảm nhiệm, nhưng nhiều nơi thiếu cán bộ đủ năng lực để thẩm định các dự án công nghệ phức tạp.

Một trong những thách thức lớn nhất đối với các doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và startup công nghệ là vấn đề tiếp cận vốn. Theo các chuyên gia, tài sản lớn nhất của nhóm doanh nghiệp này là tài sản trí tuệ, nhưng đây lại là loại tài sản khó định giá theo cách tiếp cận truyền thống.

TS. Nguyễn Quân phân tích: Do tài sản chủ yếu là trí tuệ và gần như không có tài sản thế chấp truyền thống, việc tiếp cận tín dụng ngân hàng của các doanh nghiệp này trở nên vô cùng khó khăn. Đây là "nút thắt" khiến nhiều ý tưởng công nghệ tiềm năng không thể chuyển hóa thành sản phẩm thương mại hoặc mở rộng quy mô sản xuất.

 

Để giải quyết các vấn đề trên, TS. Phạm Thế Dũng, Phó Tổng thư ký Hội Tự động hóa Việt Nam cho rằng tư duy chính sách đang có sự chuyển dịch tích cực. Thay vì các hỗ trợ đơn lẻ, Nhà nước đang hướng tới xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện.

Theo đó, chính sách hỗ trợ hiện nay tập trung vào 4 trục chính: Nâng cao năng lực nghiên cứu và chuyển đổi số; hỗ trợ tài chính; chuyển giao và làm chủ công nghệ và hỗ trợ sở hữu trí tuệ. Các cơ chế ưu đãi cũng được thiết kế bao trùm từ đầu tư, đấu thầu, thuế, tín dụng đến ưu tiên sử dụng hạ tầng nghiên cứu và phòng thí nghiệm dùng chung. Cách tiếp cận này nhằm giảm thiểu chi phí, rủi ro và tạo động lực để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư cho R&D (nghiên cứu và phát triển).

Kiến nghị giải pháp đột phá

 

Để khơi thông nguồn lực cho doanh nghiệp KH&CN cất cánh, các chuyên gia tại hội thảo đã đề xuất nhiều giải pháp mang tính chiến lược.

Thứ nhất, đơn giản hóa thủ tục hành chính. Cần cắt giảm tối đa thủ tục, tạo điều kiện để doanh nghiệp dễ dàng dùng kết quả nghiên cứu và văn bằng bảo hộ sở hữu trí tuệ làm cơ sở để được cấp giấy chứng nhận. Các Bộ KH&CN, Bộ Tài chính cần ban hành các văn bản hướng dẫn thông thoáng hơn, giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực tài chính cho nghiên cứu và ứng dụng.

 

Thứ hai, khơi thông nguồn vốn. TS. Nguyễn Quân nhấn mạnh vai trò của các quỹ tài chính đặc thù như quỹ đầu tư mạo hiểm chấp nhận rủi ro và quỹ phát triển KH&CN địa phương. Đồng thời, Bộ Tài chính và Bộ KH&CN cần sớm ban hành các hướng dẫn thông thoáng hơn để doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực tài chính.

Thứ ba, thúc đẩy liên kết "ba nhà". Cần tăng cường hiệu quả liên kết giữa Nhà nước, cơ sở nghiên cứu/trường đại học và doanh nghiệp. Trong đó, ưu tiên hỗ trợ các mô hình doanh nghiệp "spin-off" từ viện, trường vì dù mức hỗ trợ ban đầu nhỏ nhưng có vai trò kích hoạt lớn.

Từ góc độ thực tiễn, bà Trần Thanh Việt - CEO của VGreen kiến nghị khoa học và công nghệ cần được đặt ở vị trí trung tâm trong toàn bộ quá trình triển khai dự án đầu tư, từ khâu tư vấn, thẩm định đến thực hiện. Điều này không chỉ nâng cao hiệu quả đầu tư mà còn tạo nền tảng cho đổi mới sáng tạo thực chất.

 

Nếu các quan điểm đột phá từ các Nghị quyết của Đảng được thể chế hóa đầy đủ và đi vào cuộc sống, Việt Nam hoàn toàn có thể hình thành một hệ thống doanh nghiệp hiện đại, làm chủ công nghệ, đóng góp trực tiếp cho mục tiêu đưa đất nước trở thành quốc gia công nghiệp hiện đại vào năm 2045.