Thương mại số lên ngôi, doanh nghiệp phải đầu tư công nghệ và nhân lực

Thương mại điện tử (TMĐT) đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, khi công nghệ số không chỉ thay đổi cách mua bán mà còn định hình lại phương thức vận hành của doanh nghiệp và thị trường lao động.

Trao đổi với Tạp chí Doanh nghiệp Việt Nam, PGS, TS Nguyễn Hồng Quân - Trưởng bộ môn TMĐT, phụ trách ngành TMĐT, Trường Đại học Ngoại thương đã chia sẻ về xu hướng chuyển dịch từ TMĐT sang thương mại số cũng như những yêu cầu mới đối với nguồn nhân lực trong kỷ nguyên AI và dữ liệu.

Thời gian qua, TMĐT Việt Nam đã chứng kiến những bước phát triển thực sự mạnh mẽ. Ông đánh giá như thế nào về vị thế và tiềm năng phát triển của TMĐT Việt Nam trong thời gian tới?

PGS, TS Nguyễn Hồng Quân: Việt Nam đã vượt qua giai đoạn là một thị trường TMĐT tiềm năng để trở thành một trong những động lực tăng trưởng kinh tế số năng động nhất Đông Nam Á. Tốc độ tăng trưởng TMĐT nhiều năm liên tiếp duy trì ở mức 25-30%. Cùng với sự phát triển của hạ tầng số, thanh toán điện tử và logistics, đây là nền tảng quan trọng giúp thị trường bứt phá.

Đặc biệt, TMĐT xuyên biên giới đang mở ra một "xa lộ xuất khẩu" bình đẳng cho mọi quy mô doanh nghiệp. Với lợi thế là công xưởng sản xuất lớn của thế giới về nông sản, dệt may, da giày, thủ công mỹ nghệ... kết hợp với các FTA thế hệ mới, TMĐT sẽ là mũi nhọn chiến lược giúp doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào dòng chảy thương mại toàn cầu hoặc giúp mở rộng thị trường quốc tế.

Hiện TMĐT đang từng bước chuyển mình thành thương mại số. PGS có thể chia sẻ rõ hơn về xu hướng chuyển đổi này?

PGS, TS Nguyễn Hồng Quân: Sự chuyển mình từ TMĐT sang thương mại số không chỉ là sự thay đổi về thuật ngữ mà là một bước tiến về chất.

Nếu TMĐT chủ yếu số hóa hoạt động bán hàng thì thương mại số là số hóa toàn bộ chuỗi giá trị của doanh nghiệp, từ nghiên cứu thị trường, phát triển sản phẩm, quản trị chuỗi cung ứng đến chăm sóc khách hàng.

Điểm khác biệt lớn nhất là dữ liệu trở thành tài sản chiến lược. Trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn giúp doanh nghiệp dự báo nhu cầu, cá nhân hóa trải nghiệm khách hàng và tối ưu hoạt động kinh doanh theo thời gian thực.

Đồng thời, thương mại số cũng mở rộng sang các sản phẩm, dịch vụ số và vận hành trên các hệ sinh thái nền tảng, nơi người bán, người mua, logistics và tài chính được kết nối trong một môi trường số thống nhất.

Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và điện toán đám mây sẽ tác động như thế nào đến quá trình chuyển đổi này, thưa ông?

PGS, TS Nguyễn Hồng Quân: Tôi muốn nhấn mạnh rằng nếu thương mại số là một hình thái kinh tế mới, thì điện toán đám mây, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo là ba trụ cột của thương mại số.

Điện toán đám mây giúp doanh nghiệp kết nối toàn bộ chuỗi giá trị trên cùng một nền tảng, dễ dàng mở rộng quy mô với chi phí thấp hơn.

Dữ liệu lớn giúp doanh nghiệp chuyển từ quản lý theo kinh nghiệm sang quản trị dựa trên dữ liệu, dự báo xu hướng thị trường và tối ưu chuỗi cung ứng.

Trong khi đó, AI đóng vai trò "bộ não", hỗ trợ cá nhân hóa trải nghiệm khách hàng, tự động hóa chăm sóc khách hàng, định giá linh hoạt và tối ưu vận hành từ kho bãi đến logistics.

Có thể nói, hiện tại là cuộc đua của AI trong cá nhân hóa trải nghiệm, của dữ liệu lớn trong dự báo chuỗi cung ứng, và của logistics xanh, bền vững.

Theo ông, quá trình chuyển đổi này sẽ làm thay đổi nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp như thế nào?

PGS, TS Nguyễn Hồng Quân: Sự chuyển dịch từ TMĐT sang thương mại số không chỉ thay đổi mô hình kinh doanh mà còn tạo ra một "cuộc thanh lọc" và tái định hình nhu cầu nhân lực trên thị trường lao động. Nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp hiện nay đã không còn ưu tiên những vị trí vận hành thuần túy, mà chuyển sang tìm kiếm những "nhân sự số đa năng".

Những vị trí như chuyên gia phân tích dữ liệu, quản trị trải nghiệm số, quản trị thương mại xuyên biên giới hay chuyên gia đổi mới mô hình kinh doanh sẽ ngày càng được săn đón.

Quan trọng hơn, doanh nghiệp cần những người có tư duy dữ liệu, biết ứng dụng AI, có khả năng đổi mới và phối hợp đa nền tảng, thay vì chỉ thực hiện các công việc bán hàng hay vận hành đơn lẻ.

Theo ông, trong bối cảnh mới, nguồn nhân lực thương mại số cần đáp ứng những yêu cầu gì? Thực trạng nguồn nhân lực trong lĩnh vực này tại các doanh nghiệp Việt Nam hiện ra sao?

PGS, TS Nguyễn Hồng Quân: Để không bị lạc hậu trong làn sóng chuyển dịch từ TMĐT truyền thống sang thương mại số, nguồn nhân lực thế hệ mới cần phải trải qua một cuộc "nâng cấp toàn diện" để sở hữu một bộ gene năng lực hoàn toàn khác biệt. Cụ thể, nhân sự thương mại số chất lượng cao phải đáp ứng được bộ tiêu chuẩn kiềng ba chân bao gồm: tư duy chiến lược, kiến thức liên ngành và kỹ năng thực chiến công nghệ.

Theo đó, nhân sự cần biết ra quyết định dựa trên dữ liệu, có khả năng học hỏi liên tục và thích ứng nhanh với công nghệ.

Về kiến thức, ngoài nền tảng kinh doanh, cần hiểu về AI, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, thương mại xuyên biên giới cũng như các quy định về bảo mật dữ liệu và pháp luật số.

Về kỹ năng, khả năng phân tích dữ liệu, sử dụng AI trong công việc và quản trị trải nghiệm khách hàng sẽ trở thành những năng lực cốt lõi của nguồn nhân lực thương mại số.

Thực tế hiện nay cho thấy, dù kinh tế số tại Việt Nam bùng nổ mạnh mẽ, nhưng nguồn nhân lực đang là "gót chân Achilles" lớn nhất. Tình trạng này không chỉ dừng lại ở việc thiếu hụt về mặt số lượng, mà đáng báo động hơn là sự thiếu thốn về mặt chất lượng cao ở các tầng bậc quản trị, điều hành.

Thị trường hiện không thiếu nhân sự làm các công việc vận hành như chạy quảng cáo hay quản lý gian hàng, nhưng lại thiếu nghiêm trọng những người có khả năng ứng dụng AI, phân tích dữ liệu và dẫn dắt chuyển đổi số.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng thiếu đội ngũ có tư duy chiến lược để đổi mới mô hình kinh doanh và thiếu nhân lực am hiểu thương mại điện tử xuyên biên giới, từ logistics quốc tế, pháp lý đến quản trị nền tảng toàn cầu.

Trước thực trạng này, Trường Đại học Ngoại thương đã thiết kế Chương trình cử nhân Thương mại số thông minh và Đổi mới kinh doanh (SBI) để giải quyết triệt để từng điểm yếu trên; đồng thời cam kết đào tạo ra những nhân sự số có năng lực thực chiến cao, đủ sức đưa sản phẩm Việt định vị sòng phẳng trên các sàn đấu quốc tế.

Vậy, thưa ông, đâu là những giải pháp cần ưu tiên để xây dựng nguồn nhân lực thương mại số chất lượng cao trong thời gian tới?

PGS, TS Nguyễn Hồng Quân: Việc đào tạo nhân lực thương mại số cần có sự phối hợp của cả Nhà nước, nhà trường, hiệp hội và doanh nghiệp. Sát với tinh thần đột phá của Nghị quyết 57 về việc gắn kết giữa nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp để thúc đẩy kinh tế số, mỗi bên cần chủ động tham gia đồng hành với các chương trình đào tạo tiên phong như SBI của Trường Đại học Ngoại thương thông qua những hành động cụ thể.

Trong đó, cơ quan quản lý cần hoàn thiện khung pháp lý, cập nhật chuẩn kỹ năng nghề và có cơ chế hỗ trợ các chương trình hợp tác giữa doanh nghiệp với trường đại học.

Doanh nghiệp cũng cần tham gia ngay từ khâu xây dựng chương trình đào tạo, mở rộng cơ hội thực tập, chia sẻ dữ liệu và các bài toán thực tế, đồng thời đầu tư cho các phòng thí nghiệm công nghệ để sinh viên được tiếp cận môi trường làm việc ngay trong quá trình học.

Chỉ khi hình thành được hệ sinh thái đào tạo gắn với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp, Việt Nam mới có thể xây dựng được đội ngũ nhân lực đủ năng lực đáp ứng yêu cầu phát triển của thương mại số trong giai đoạn tới.

Trân trọng cảm ơn ông!