Doanh nghiệp đang mắc kẹt ở đâu trong hành trình chuyển đổi AI?

Để trả lời câu hỏi về khả năng sẵn sàng ứng dụng AI (mức độ trưởng thành AI) của doanh nghiệp, FPT đã đúc kết kinh nghiệm triển khai AI trên toàn cầu để cho ra đời khung đánh giá mức độ trưởng thành AI mang tên CASAN.

Khung phương pháp luận CASAN không phải là một mô hình AI mới, mà là một "tấm bản đồ" giúp doanh nghiệp trả lời 4 câu hỏi cốt lõi: Doanh nghiệp đang ở đâu trong hành trình chuyển đổi AI? Cần làm gì để lên cấp độ ứng dụng AI tiếp theo? Doanh nghiệp có thể cung cấp dịch vụ, nền tảng, nhân tài, tài sản trí tuệ gì ở mỗi giai đoạn ứng dụng AI? Và làm sao để AI tạo ra giá trị kinh doanh thực sự thay vì chỉ là thử nghiệm công nghệ?

CASAN chia mức độ trưởng thành AI của doanh nghiệp thành 5 giai đoạn.

Giai đoạn sơ khai nhất tương ứng với chữ C - Curious (Tò mò). Các doanh nghiệp chỉ dừng lại ở việc thử nghiệm, tạo ra các mô hình thử nghiệm trong một phạm vi rất hạn chế. Ở bước này, doanh nghiệp chưa hề có khung quản trị hay chiến lược AI rõ ràng.

Giai đoạn tiếp theo tương ứng với chữ A - Augmented (Tăng cường). Sự bùng nổ của Generative AI (như ChatGPT, Gemini) khiến nhiều doanh nghiệp mua tài khoản AI rồi cấp cho nhân viên với kỳ vọng tăng năng suất. Tuy nhiên, TS Phong gọi đây là một "cái bẫy". Việc đưa công cụ cho từng cá nhân mà không thay đổi quy trình sẽ không giúp cải thiện hiệu suất vận hành. Tốc độ của tổ chức lúc này bị kìm hãm bởi mắt xích có năng suất thấp nhất trong quy trình làm việc, dẫn đến chi phí tăng cao nhưng doanh thu và lợi nhuận không hề cải thiện. Phần lớn các doanh nghiệp hiện nay đang mắc kẹt ở tầng thứ 2 này.

Giai đoạn thứ 3 tương ứng với chữ S - Standard (Chuẩn hóa). Đây là bước đột phá thực sự, nơi AI bắt đầu tạo ra giá trị. Doanh nghiệp tái cơ cấu lại toàn bộ quy trình làm việc, đưa AI vào như một thành phần chính thức được ủy quyền. Đây là mục tiêu mà các doanh nghiệp cần hướng tới trong giai đoạn 2026 - 2027.

Giai đoạn cao hơn tương ứng với chữ A - Automated (Tự động hóa). Lúc này, doanh nghiệp chuyển sang mô hình vận hành tự động dựa trên các AI Agent (tác tử AI).

Và giai đoạn cuối cùng là chữ N - Native (Lấy AI làm trung tâm): Đây là cấp độ tham vọng nhất, nơi doanh nghiệp được tái thiết kế hoàn toàn xoay quanh AI như một hệ điều hành cốt lõi. Dù vậy, không phải ngành nghề nào (như y tế, giáo dục) cũng bắt buộc phải đạt đến cấp độ này, bởi yếu tố con người vẫn giữ vai trò trung tâm.

Để doanh nghiệp có thể tự tin bước từ cấp độ 2 lên các cấp độ cao hơn, FPT đưa ra Kiến trúc ủy quyền AI với 6 cấp độ (từ L0 đến L5). Doanh nghiệp sẽ quy định rõ AI được phép làm gì: từ việc chỉ quan sát, tóm tắt (L0), nháp để con người duyệt (L1), đưa ra khuyến nghị (L2), cho đến tự thực thi các tác vụ rủi ro thấp (L3), thực thi quy trình trong khung bảo vệ (guardrail) và hoạt động hoàn toàn độc lập trong một khuôn khổ nhất định (L5).

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất của AI hiện nay là tính rủi ro, ví dụ như hiện tượng AI "ảo giác" hay rò rỉ dữ liệu. Tiến sĩ Phong ví các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) như một con ngựa vô cùng mạnh mẽ nhưng hoang dã. Nếu cứ thế cưỡi lên, doanh nghiệp sẽ bị "đá văng".

Giải pháp ở đây là tạo lớp quản trị AI (Harness Engineering). Thay vì đổ hàng trăm triệu USD để tự xây dựng các lõi AI khổng lồ, chiến lược khôn ngoan của doanh nghiệp Việt Nam là xây dựng 7 lớp quản trị để kiểm soát “con ngựa” AI đó. Hệ thống này bao gồm: Context Harness (đảm bảo AI hiểu đúng ngữ cảnh); Tool Harness (giúp gọi công cụ an toàn, không vượt quyền); Evaluation Harness (giúp đánh giá, kiểm định tính chính xác của đầu ra); Security Harness (giúp bảo vệ dữ liệu, chống tấn công); Governance (gồm khung chính sách, quản trị luồng phê duyệt) và AgentOps Harness (giúp giám sát thời gian thực) và Orchestration Harness (giúp điều phối nhiều AI Agent cùng hoạt động).

Khi doanh nghiệp xây dựng vững chắc hệ thống quản trị này, các mô hình AI nền tảng trên thế giới càng phát triển, doanh nghiệp sẽ càng được hưởng lợi mà không sợ mất kiểm soát.

Công nghệ chỉ là một nửa của bài toán. Theo TS Phong, rào cản lớn nhất khi ứng dụng AI thường đến từ chính con người - những nhân sự lâu năm e ngại sự thay đổi hoặc lo sợ bị AI thay thế. Do đó, "Chuyển đổi AI chính là chuyển đổi con người". Sự chuyển dịch này đòi hỏi 12 vai trò trong tổ chức (từ lãnh đạo, tài chính, nhân sự, pháp lý đến kỹ sư, bộ phận kinh doanh...) phải cùng nhau dịch chuyển.

Để không bị bỏ lại phía sau trong kỷ nguyên AI, doanh nghiệp cần ngừng chạy đua theo các mô hình một cách vô định. Thay vào đó, xác định rõ vị trí của mình trên tấm bản đồ CASAN, dũng cảm vượt qua "bẫy" tăng cường ở cấp độ 2 và trang bị hệ thống quản trị vững chắc để làm chủ công nghệ.