Doanh nghiệp tư nhân ngày càng chật vật tìm đơn hàng

Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) vừa công bố báo cáo tổng hợp tình hình doanh nghiệp tư nhân 6 tháng đầu năm 2026, đồng thời chỉ ra những điểm nghẽn nổi bật và đề xuất các giải pháp hỗ trợ.

Báo cáo được xây dựng trên cơ sở dữ liệu từ khảo sát Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI 2025) với phản hồi của hơn 3.500 doanh nghiệp tư nhân và khảo sát riêng đối với 1.001 hộ kinh doanh, kết hợp với các thông tin cập nhật về tác động từ xung đột Trung Đông đến ngày 7/4/2026.

Về đặc điểm cấu trúc, khu vực doanh nghiệp tư nhân tiếp tục mở rộng nhanh về số lượng. Từ khoảng 811 nghìn doanh nghiệp hoạt động năm 2020, đến năm 2025 con số này đã vượt 1 triệu doanh nghiệp, chiếm 96,6% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động và tạo việc làm cho khoảng 9,27 triệu lao động.

Tuy nhiên, sự gia tăng về số lượng chưa đi cùng với sự cải thiện tương ứng về sức khỏe doanh nghiệp. Trong năm 2025, có khoảng 35,8 nghìn doanh nghiệp giải thể, tăng 66,9%, cùng với 112,7 nghìn doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động.

Đặc trưng nổi bật của khu vực tư nhân vẫn là tình trạng “đông nhưng nhỏ”. Gần 70% doanh nghiệp ngoài Nhà nước có vốn dưới 10 tỷ đồng; 81,4% sử dụng dưới 10 lao động. Vốn bình quân của doanh nghiệp tư nhân chỉ khoảng 49,2 tỷ đồng, thấp hơn rất nhiều so với mức 496 tỷ đồng của doanh nghiệp FDI và 7.030,9 tỷ đồng của doanh nghiệp Nhà nước.

Năng lực đổi mới sáng tạo, công nghệ và quản trị cũng còn hạn chế. Chỉ 7,5% doanh nghiệp giới thiệu sản phẩm hoặc dịch vụ mới trong vòng ba năm; 37,9% sử dụng ít nhất một công nghệ số; trong khi tới 92,6% doanh nghiệp có chủ sở hữu lớn nhất đồng thời là người quản lý cao nhất.

VCCI cho biết, về môi trường kinh doanh nền tảng, khó khăn lớn nhất của doanh nghiệp hiện nay đã dịch chuyển mạnh sang phía thị trường đầu ra. Tỷ lệ doanh nghiệp gặp khó khăn trong tìm kiếm khách hàng tăng từ 45,3% lên 60,2% trong năm 2025, tương đương giai đoạn căng thẳng nhất của đại dịch COVID-19. Điều này khiến tâm lý phòng thủ gia tăng khi có tới 54,8% doanh nghiệp dự kiến giữ nguyên quy mô hoạt động.

Tiếp cận vốn vẫn là điểm nghẽn mang tính cấu trúc. Có tới 75,5% doanh nghiệp không thể vay vốn nếu thiếu tài sản bảo đảm, trong khi 93,5% khoản vay yêu cầu thế chấp, cao hơn đáng kể so với Malaysia và Thái Lan.

Khả năng dự đoán chính sách của doanh nghiệp còn thấp khi chỉ từ 6-8% doanh nghiệp tự tin dự báo được những thay đổi chính sách. Bên cạnh đó, chi phí không chính thức vẫn là gánh nặng đáng kể, đặc biệt trong các thủ tục liên quan đến giấy phép xây dựng, nhập khẩu và làm việc với cơ quan thuế.

Đối với khu vực hộ kinh doanh, hiện có khoảng 6,1 triệu hộ, tạo việc làm cho khoảng 10 triệu lao động. Tuy nhiên, sức chống chịu của khu vực này đang suy yếu rõ rệt. Có tới 96,7% hộ phụ thuộc toàn bộ hoặc phần lớn thu nhập vào hoạt động kinh doanh; 73,7% chỉ đạt mức “lãi ít”; 81,5% bị giảm doanh thu trong năm 2025.

Khó khăn lớn nhất của hộ kinh doanh hiện nay là các vấn đề pháp lý khi 73,3% đánh giá mức độ ảnh hưởng lớn hoặc nghiêm trọng. Tâm lý e ngại thủ tục thuế, kế toán, chi phí bảo hiểm và nguy cơ thanh tra, kiểm tra nhiều hơn cũng khiến tiến trình chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp diễn ra chậm, với chỉ 15,6% hộ có ý định chuyển đổi.

Bên cạnh các điểm nghẽn nội tại, từ đầu tháng 3/2026 cộng đồng doanh nghiệp còn phải đối mặt với cú sốc từ xung đột Trung Đông. Giá dầu diesel có thời điểm tăng gần 300%; giá xăng, gas, vật liệu xây dựng, hóa chất và phân bón đồng loạt tăng mạnh. Chi phí logistics quốc tế tăng từ hai đến ba lần do phụ phí rủi ro chiến tranh.

Theo VCCI, 53,5% doanh nghiệp sản xuất bị giảm đơn hàng xuất khẩu, trong khi sức mua nội địa cũng suy giảm đáng kể. Lãi suất cho vay phổ biến ở mức 9-13%/năm cùng việc siết chặt giải ngân đã làm gia tăng áp lực đối với doanh nghiệp, đặc biệt tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

Mặc dù đến tháng 6/2026 đã xuất hiện một số tín hiệu tích cực khi giá dầu thế giới giảm và các chính sách thuế, phí xăng dầu được điều chỉnh theo hướng hỗ trợ doanh nghiệp, song do độ trễ của chi phí và hợp đồng, tác động tiêu cực vẫn còn hiện hữu.

“Khu vực kinh tế tư nhân đang chịu sức ép kép từ hạn chế cấu trúc nội tại và cú sốc tình huống bên ngoài, trong đó doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng hộ kinh doanh là nhóm dễ tổn thương nhất. Rủi ro lớn nhất cho cả năm 2026 là tăng trưởng doanh thu không theo kịp tốc độ tăng chi phí, dẫn tới suy giảm lợi nhuận, dòng tiền và năng lực duy trì việc làm”, báo cáo của VCCI nhấn mạnh.

Trên cơ sở đánh giá tình hình thực tiễn, VCCI kiến nghị hỗ trợ tài chính và tín dụng linh hoạt, đẩy nhanh thể chế hóa cơ chế cho vay dựa trên dòng tiền theo Nghị quyết 68-NQ/TW. Cải cách môi trường tuân thủ thuế, kế toán và hóa đơn điện tử phù hợp với hộ kinh doanh siêu nhỏ.

Đồng thời, chuyển chính sách hỗ trợ hộ chuyển đổi sang cách tiếp cận phân tầng; tháo gỡ khó khăn về logistics, đa dạng hóa thị trường và tăng cường ngoại giao kinh tế trước các rủi ro thương mại quốc tế.

Ngoài ra, cần tiếp tục cải cách môi trường kinh doanh theo hướng bảo đảm cạnh tranh bình đẳng và nâng cao chất lượng hỗ trợ doanh nghiệp.