FTA mới tạo hiệu ứng cộng hưởng, cơ hội nào cho doanh nghiệp Việt vào Trung Đông?

Không gian hợp tác thương mại rộng mở

Tại hội thảo trực tiếp kết hợp trực tuyến “Cơ hội và giải pháp thúc đẩy xuất khẩu các ngành hàng chủ lực sang thị trường Trung Đông và Nam Á” ngày 12/6, ông Trần Thanh Hải - Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, Trung Đông và Nam Á từ lâu được đánh giá là những thị trường giàu tiềm năng đối với hàng hóa Việt Nam. Tuy nhiên, phải đến giai đoạn 2024-2026, tiềm năng này mới thực sự được hiện thực hóa thông qua hàng loạt đột phá về thể chế thương mại.

Một trong những dấu mốc quan trọng là Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Israel (VIFTA) có hiệu lực từ tháng 11/2024 và được thực thi từ đầu năm 2026. Tiếp đó, Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Việt Nam - UAE (CEPA) chính thức có hiệu lực từ ngày 3/2/2026, trở thành FTA đầu tiên giữa Việt Nam và một quốc gia thuộc khu vực Vùng Vịnh.

Cùng đó, Việt Nam đang thúc đẩy đàm phán Hiệp định Thương mại tự do với Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC), đồng thời rà soát, nâng cấp Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN - Ấn Độ (AITIGA), mở ra kỳ vọng về một không gian hợp tác thương mại rộng lớn hơn trong thời gian tới.

“Đây là những tín hiệu rất đáng khích lệ. Lần đầu tiên trong lịch sử thương mại, hàng hóa Việt Nam có thể tiếp cận thị trường UAE với mức thuế ưu đãi đặc biệt. Qua đó mở ra cánh cửa không chỉ vào một quốc gia mà còn tới toàn bộ khu vực Trung Đông rộng lớn với hơn 400 triệu dân và tổng GDP vượt 4 nghìn tỷ USD”, ông Trần Thanh Hải nhấn mạnh.

Doanh nghiệp cần làm gì?

Theo các chuyên gia, cơ hội từ các FTA là rất lớn, nhưng việc chuyển hóa các ưu đãi thành tăng trưởng xuất khẩu bền vững vẫn phụ thuộc vào khả năng thích ứng của doanh nghiệp.

Ông Trần Thanh Hải cho rằng, Trung Đông và Nam Á là những thị trường có nhiều đặc thù riêng về văn hóa tiêu dùng, hệ thống phân phối và các yêu cầu kỹ thuật. Trong đó, chứng nhận Halal gần như là điều kiện bắt buộc đối với nhiều mặt hàng thực phẩm, nông sản và đồ uống muốn thâm nhập sâu vào các quốc gia Hồi giáo.

“Muốn tận dụng ưu đãi thuế quan từ CEPA hay VIFTA, doanh nghiệp phải đáp ứng đúng quy tắc xuất xứ, điều tưởng như đơn giản nhưng thực tế không ít doanh nghiệp còn lúng túng”, ông Hải lưu ý.

Cùng quan điểm, ông Vũ Minh Tâm - Trưởng phòng Tổng hợp chính sách, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho rằng, hiện nay chính là “thời điểm vàng” để doanh nghiệp mở rộng hiện diện tại khu vực Tây Á - Trung Đông.

“Mặc dù xung đột đang xảy ra ở tại một số khu vực ở Trung Đông nhưng thị trường Tây Á - Trung Đông là thị trường mục tiêu mà Nhà nước và Chính phủ đang thúc đẩy để tạo đột phá trong hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu và đầu tư. Các FTA đã có, vấn đề là doanh nghiệp cần chủ động tận dụng cơ hội từ các thị trường này”, ông Tâm nhấn mạnh.

Bên cạnh việc nghiên cứu kỹ các hiệp định FTA và đáp ứng quy tắc xuất xứ, doanh nghiệp cần đặc biệt quan tâm đến các chứng nhận Halal và Kosher. Đây là hai hệ thống tiêu chuẩn khác nhau, phục vụ các nhóm thị trường riêng biệt nhưng đều đóng vai trò quan trọng trong việc mở rộng khả năng tiếp cận người tiêu dùng.

Ông Tâm khuyến nghị doanh nghiệp nghiên cứu phương án đầu tư phù hợp để có thể đáp ứng đồng thời cả tiêu chuẩn Halal và Kosher, qua đó tối ưu chi phí và mở rộng cơ hội tiếp cận nhiều phân khúc thị trường.

Để hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường Halal, bà Trần Thị Thùy Trang - chuyên viên Cục Xuất nhập khẩu, đề xuất lộ trình gồm bốn bước: xác định thị trường mục tiêu và lựa chọn tổ chức chứng nhận phù hợp; rà soát mã hồ sơ và quy tắc xuất xứ để hưởng ưu đãi thuế quan; lựa chọn kênh phân phối phù hợp; đồng thời chủ động kết nối với đối tác và Thương vụ Việt Nam tại nước sở tại.

“Đây là lộ trình 4 bước mà chúng tôi khuyến nghị doanh nghiệp có thể tham khảo để từng bước thâm nhập, mở rộng thị phần và khai thác hiệu quả các cơ hội tại thị trường Halal cũng như khu vực Trung Đông”, bà Trang chia sẻ.

Nhấn mạnh các yếu tố quyết định thành công, bà Trang cho rằng: “CEPA tạo lợi thế về mặt chi phí thuế quan cho doanh nghiệp. Halal là giấy thông hành để doanh nghiệp thâm nhập vào thị trường và kênh phân phối sẽ quyết định doanh thu của doanh nghiệp”.

Ở góc độ hiệp hội, ông Lê Việt Anh - Tổng Thư ký Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam cho biết, Trung Đông đang nổi lên là một thị trường chiến lược và là trung tâm tái xuất hàng hóa quan trọng của thế giới. Trong khi đó, Nam Á là khu vực có nhu cầu tiêu thụ gia vị lớn hàng đầu thế giới và ổn định.

Theo ông Việt Anh, để tận dụng tốt cơ hội này, cơ quan quản lý cần tiếp tục hoàn thiện hướng dẫn xác nhận vùng nguyên liệu phục vụ cấp giấy chứng nhận xuất xứ (C/O), tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp về chứng nhận Halal và đẩy mạnh xúc tiến thương mại chuyên sâu tại Trung Đông và Nam Á.

Về phía doanh nghiệp, cần chú trọng đầu tư chế biến sâu, phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, xây dựng thương hiệu riêng và tăng cường liên kết với vùng nguyên liệu nhằm bảo đảm nguồn cung ổn định, bền vững.

Trong khi đó, ông Trương Xuân Trung - Phụ trách Thương vụ Việt Nam tại UAE khuyến nghị doanh nghiệp Việt Nam cần chuyển dần từ tư duy bán hàng ngắn hạn sang xây dựng hệ thống phân phối, văn phòng đại diện, kho hàng hoặc hợp tác chiến lược với các nhà phân phối lớn tại UAE.

Doanh nghiệp cũng cần thường xuyên cập nhật thông tin về an ninh hàng hải và logistics, xây dựng các phương án vận chuyển thay thế, tăng dự trữ hàng hóa tại UAE đối với những mặt hàng có nhu cầu ổn định. Đồng thời đầu tư vào chứng nhận Halal, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu để nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường.