Doanh nghiệp Việt khó thoát 'bẫy gia công' nếu xem nhẹ sở hữu trí tuệ

Khoảng trống lớn trong bảo hộ thương hiệu quốc tế

Làm thế nào để doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu bằng những sáng kiến và tư duy sáng tạo về sản phẩm? Theo các chuyên gia, câu trả lời nằm ở việc tạo dựng và bảo vệ giá trị sở hữu trí tuệ.

Thực tế cho thấy, những tập đoàn toàn cầu như Unilever, Procter & Gamble, Apple hay Samsung đều vươn lên nhờ nền tảng sáng tạo và hệ thống bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ vững chắc. Đây chính là yếu tố giúp họ kiểm soát chuỗi giá trị, gia tăng giá trị sản phẩm và xây dựng thương hiệu toàn cầu.

Ông Trần Lê Hồng - Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) nhấn mạnh: “Khi nói đến xây dựng thương hiệu không thể tách rời khỏi quyền sở hữu trí tuệ. Nếu không có sở hữu trí tuệ, rất khó để phát triển thương hiệu một cách bền vững. Khi đó, doanh nghiệp có thể mất cơ hội kinh doanh, thậm chí phải bỏ ra chi phí lớn để xử lý tranh chấp”.

Theo ông Hồng, trong bối cảnh cạnh tranh giữa các doanh nghiệp ngày càng găy gắt, cách tiếp cận cũ không còn phù hợp. Doanh nghiệp buộc phải thay đổi tư duy, coi sở hữu trí tuệ là nền tảng trong chiến lược phát triển thương hiệu.

Một thực tế đáng chú ý là mức độ quan tâm của doanh nghiệp Việt Nam đến bảo hộ thương hiệu ở thị trường quốc tế còn rất thấp. Năm 2025, chỉ có hơn 300 đơn đăng ký nhãn hiệu ra nước ngoài, trong khi mỗi năm có khoảng 70.000 đơn đăng ký trong nước.

Nếu đặt trong tương quan với gần 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, con số này cho thấy sự “lệch pha” rõ rệt: doanh nghiệp đã chú trọng xây dựng thương hiệu nội địa, nhưng lại thiếu chuẩn bị khi bước ra thị trường toàn cầu - nơi rủi ro về tranh chấp và xâm phạm sở hữu trí tuệ cao hơn nhiều.

Hệ quả là không ít doanh nghiệp rơi vào tình huống bị xâm phạm quyền, thậm chí mất thương hiệu. “Đã có những trường hợp buộc phải quay lại làm gia công do không bảo vệ được thương hiệu. Nếu không có bảo hộ, rất khó gia tăng giá trị và giữ vững vị thế trên thị trường”, ông Hồng nêu.

Ngay cả những sản phẩm chủ lực của Việt Nam như cà phê Trung Nguyên, nước mắm Phú Quốc hay gạo ST25 cũng từng gặp rủi ro liên quan tới nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý và quyền sở hữu công nghiệp tại nước ngoài. Những bài học này cho thấy, nếu thiếu “lá chắn” pháp lý, doanh nghiệp có thể đánh mất lợi thế ngay từ giai đoạn thâm nhập thị trường.

Rào cản lớn nhất nằm ở nhận thức

Theo ông Trần Lê Hồng, rào cản lớn nhất hiện nay không phải là chi phí hay thủ tục, mà là nhận thức của doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp vẫn giữ tư duy “có gì bán nấy”, tập trung vào doanh thu ngắn hạn mà chưa đầu tư đúng mức cho nghiên cứu - phát triển và bảo hộ tài sản trí tuệ.

Nhiều doanh nghiệp chưa coi sở hữu trí tuệ là một loại tài sản thực sự. Trong khi đó, theo ông Hồng, “sở hữu trí tuệ chính là linh hồn của sản phẩm, là giá trị cốt lõi của thương hiệu”.

Ông cũng cảnh báo, nếu phát triển thương hiệu mà không gắn với sở hữu trí tuệ, doanh nghiệp sẽ dễ rơi vào “bẫy gia công”, mất quyền tự quyết và phải chi nhiều cho marketing nhưng hiệu quả thấp. Ngược lại, khi coi sở hữu trí tuệ là nền tảng, doanh nghiệp sẽ chủ động hơn trong đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Nhận thức rõ vai trò của sở hữu trí tuệ, trong các đợt xét chọn gần đây của Chương trình Thương hiệu quốc gia, Ban tổ chức đã đưa tiêu chí này trở thành điều kiện bắt buộc.

Đồng thời, việc phối hợp với Tổ chức Sở hữu trí tuệ Thế giới (WIPO) cũng được đẩy mạnh nhằm hỗ trợ doanh nghiệp trong đăng ký bảo hộ, đào tạo và xử lý các tranh chấp quốc tế.

“Tất cả doanh nghiệp tham gia chương trình nếu gặp vướng mắc về sở hữu trí tuệ đều được hỗ trợ tư vấn, dù nguồn lực còn hạn chế”, ông Hồng cho biết.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng khốc liệt, câu chuyện thương hiệu không còn dừng ở marketing hay nhận diện, mà gắn chặt với quyền sở hữu và năng lực sáng tạo. Nếu không thay đổi tư duy và đầu tư bài bản cho sở hữu trí tuệ, doanh nghiệp Việt sẽ khó bước lên nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.