Đổi mới công nghệ để tăng sức cạnh tranh

Thoát phụ thuộc vào lợi thế lao động giá rẻ

Tại phiên thảo luận của diễn đàn "Kinh tế Thủ đô lần thứ III (CEF III) năm 2026 ngày 9/10 tại Hà Nội, các đại diện doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng và chuyên gia đã chỉ ra những điểm nghẽn trong quá trình nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Hà Nội, từ phụ thuộc vào gia công, hạn chế về nhân lực đến yêu cầu đổi mới công nghệ và hoàn thiện môi trường kinh doanh.

Ông Phạm Hồng Việt - Chủ tịch Hiệp hội Da giày Hà Nội, cho rằng ngành da giày, túi xách Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi khi lợi thế lao động giá rẻ không còn là nền tảng cạnh tranh bền vững.

Kim ngạch xuất khẩu của ngành đạt khoảng 27 tỷ USD năm 2024, 28 tỷ USD năm 2025 và dự kiến đạt 29 tỷ USD năm 2026. Tuy nhiên, doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chiếm tới 78% giá trị xuất khẩu, trong khi doanh nghiệp trong nước chỉ đóng góp 22%.

Thực tế này cho thấy tăng trưởng về quy mô đơn hàng chưa đồng nghĩa với việc doanh nghiệp nội địa làm chủ được công nghệ và tạo ra giá trị tương xứng. Nếu tiếp tục dựa chủ yếu vào gia công, ngành sẽ khó nâng cao vị thế khi chi phí lao động tăng và cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt.

Các đại biểu trong phiên thảo luận.

Từ kinh nghiệm quốc tế, ông Việt đề cập bài học của Đức về đào tạo chuyên sâu, Nhật Bản về quản trị tinh gọn, Italy về liên kết doanh nghiệp nhỏ, Bồ Đào Nha về nâng cao giá trị sản phẩm và Đài Loan (Trung Quốc) về đầu tư nghiên cứu, phát triển (R&D).

Trên cơ sở đó, ông Việt đề xuất các giải pháp gồm xây dựng chiến lược phát triển nhân lực kỹ thuật, hình thành trung tâm dùng chung về công nghệ và thiết kế, thúc đẩy nhà máy thông minh, chuyển từ thu hút đơn hàng sang nâng cao giá trị gia tăng và phát triển thương hiệu da giày Việt Nam.

Với Thủ đô, theo Chủ tịch Hiệp hội Da giày Hà Nội, cần phát triển hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp về thiết kế, công nghệ, đào tạo, nghiên cứu và phát triển, dữ liệu chuỗi cung ứng và xây dựng thương hiệu. Đây sẽ là nền tảng để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước.

Cùng nhấn mạnh yêu cầu nâng cao giá trị sản phẩm, bà Nguyễn Thị Ánh Tuyết - Tổng Giám đốc Công ty Sống Chất Khỏe Đẹp Vui cho rằng mục tiêu tăng trưởng hai con số đòi hỏi doanh nghiệp phải có sản phẩm giá trị gia tăng cao hoặc năng lực sản xuất, cung ứng dịch vụ đủ lớn. Trong đó, năng lực quản trị và chất lượng nhân lực là những yếu tố có tính quyết định.

Theo bà Tuyết, năng lực của người đứng đầu ảnh hưởng trực tiếp đến cách doanh nghiệp tổ chức sản xuất, quản lý và phát triển thị trường. Vì vậy, đào tạo khởi nghiệp và quản trị cần được chú trọng ngay từ trước khi thành lập doanh nghiệp. Bên cạnh việc chia sẻ mô hình thành công, các diễn đàn và chương trình đào tạo cũng nên tạo không gian để doanh nhân trao đổi thẳng thắn về những thất bại, qua đó giúp người khởi nghiệp nhận diện rủi ro và chuẩn bị tốt hơn.

Chính sách công nghệ cần đi vào bài toán thực tế

Từ phía cơ quan quản lý, PGS, TS Nguyễn Anh Tuấn - Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội cho biết thành phố đang triển khai các cơ chế nhằm thúc đẩy phát triển nhân lực, nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới sáng tạo.

Nghị quyết 57 tạo định hướng thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, trong đó phát triển nhân lực cần gắn với nhu cầu thực tế của cả khu vực công và khu vực tư nhân. Trên cơ sở Luật Thủ đô, Hà Nội cũng triển khai các chính sách hỗ trợ nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao công nghệ, tạo điều kiện để doanh nghiệp kết nối với viện nghiên cứu, trường đại học.

Đặc biệt, theo cơ chế được ông Tuấn giới thiệu, doanh nghiệp đối ứng 50% kinh phí có thể được giao trực tiếp chủ trì nhiệm vụ khoa học và công nghệ. Sau khi nghiên cứu thành công, kết quả có thể được chuyển giao miễn phí theo cơ chế này, doanh nghiệp được sở hữu kết quả để khai thác và thương mại hóa theo quy định.

Thành phố cũng đang thúc đẩy những nhiệm vụ ứng dụng công nghệ vào các lĩnh vực cụ thể như nghiên cứu xe chữa cháy có thang với tầm vươn 25 m và 56 m, tổng kinh phí khoảng 65 tỷ đồng; nghiên cứu vòng đeo tay theo dõi sức khỏe người cao tuổi với kinh phí dự kiến 100 tỷ đồng; phát triển công nghệ camera trí tuệ nhân tạo (AI) phục vụ an ninh với kinh phí khoảng 70 tỷ đồng.

Bên cạnh hỗ trợ nghiên cứu và chuyển giao công nghệ, các chính sách về đổi mới sáng tạo, bảo hộ tài sản trí tuệ và chuyển đổi số cũng được triển khai nhằm mở rộng cơ hội tiếp cận công nghệ cho doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh. Thành phố đồng thời nghiên cứu, thúc đẩy cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các công nghệ và mô hình mới, với những hướng ứng dụng được đề cập như xe tự hành tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc, công nghệ tinh chế đất hiếm và taxi bay tại Cổ Loa.

Tuy nhiên, để chính sách thực sự tạo ra sức bật, việc hỗ trợ cần gắn với những bài toán cụ thể của doanh nghiệp, từ nâng cao năng suất, cải tiến quy trình đến phát triển sản phẩm mới. Khả năng kết nối giữa doanh nghiệp với cơ sở nghiên cứu, trường đại học và các đơn vị cung cấp giải pháp công nghệ cũng là yếu tố quan trọng để rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu đến ứng dụng.

Ở góc độ chuyên gia, PGS, TS Trần Đình Thiên - nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam nhấn mạnh, phát triển dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo về bản chất là phát huy trí tuệ và năng lực sáng tạo của con người. Vì vậy, Hà Nội không thể chỉ tập trung vào chính sách công nghệ hay đào tạo trong nhà trường mà cần tạo môi trường để nhân lực được rèn luyện, phát huy năng lực thông qua hoạt động sản xuất, kinh doanh và cạnh tranh thực tế.

Theo ông Thiên, doanh nghiệp cần thay đổi thực chất mô hình hoạt động, thay vì chỉ cải tiến nhỏ lẻ. Ngay cả những ngành nghề truyền thống cũng có thể nâng cao giá trị nếu biết ứng dụng công nghệ, đổi mới phương thức sản xuất và phát triển sản phẩm phù hợp với nhu cầu thị trường.

Các cơ chế đặc thù từ Luật Thủ đô cần được phát huy để tạo môi trường kinh doanh thông thoáng, cạnh tranh bình đẳng, qua đó khuyến khích doanh nghiệp đổi mới và thu hút nhân tài. Thay vì chỉ đặt câu hỏi doanh nghiệp cần được hỗ trợ gì, chính quyền và doanh nghiệp cần cùng xác định mục tiêu, xây dựng giải pháp và triển khai các dự án cụ thể.

Để tạo chuyển biến, Hà Nội cần tăng cường kết nối giữa doanh nghiệp, cơ sở đào tạo và tổ chức nghiên cứu; thúc đẩy hợp tác trong từng ngành, lĩnh vực; đồng thời tạo điều kiện để các ý tưởng công nghệ được thử nghiệm và thương mại hóa. Khi chính sách, nhân lực và nhu cầu thị trường được kết nối, đổi mới sáng tạo mới có thể chuyển thành năng suất, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của doanh nghiệp.