Đổi mới sáng tạo phải bắt đầu từ văn hóa doanh nghiệp

Thay đổi tư duy để khơi thông nguồn lực sáng tạo

Tại diễn đàn "Văn hóa doanh nghiệp Việt Nam 2026" ngày 13/10 tại Hà Nội, các diễn giả cho rằng đổi mới sáng tạo không đơn thuần là đầu tư công nghệ hay chuyển đổi số, mà trước hết đòi hỏi thay đổi trong tư duy, cách quản trị và văn hóa tổ chức. Nếu thiếu nền tảng này, những công cụ hiện đại khó tạo ra chuyển biến thực chất trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Ông Nguyễn Anh Vũ - Tổng Biên tập Báo Văn hóa, cho rằng doanh nghiệp có thể đầu tư phần mềm hiện đại, xây dựng hệ thống dữ liệu lớn nhưng vẫn vận hành theo tư duy cũ, khi các quyết định chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và cảm tính. Việc kêu gọi sáng tạo cũng khó đạt hiệu quả nếu người lao động e ngại đề xuất cái mới vì sợ thất bại hoặc phải chịu trách nhiệm.

“Công nghệ có thể giúp doanh nghiệp đi nhanh hơn. Nhưng văn hóa quyết định doanh nghiệp đi nhanh theo hướng nào và có thể đi được bao xa”, ông Vũ nhấn mạnh.

Phía sau chuyển đổi số luôn là sự chuyển đổi về văn hóa, từ tinh thần học hỏi, chia sẻ, hợp tác đến sự sẵn sàng thử nghiệm và cơ chế cho phép con người sáng tạo trong khuôn khổ trách nhiệm. Vì vậy, văn hóa đổi mới sáng tạo cần được xem là một cấu phần của năng lực cạnh tranh, chứ không phải hoạt động bổ trợ cho quá trình ứng dụng công nghệ.

Cùng quan điểm, ông Lê Quang Vũ - CEO Công ty Cổ phần phát triển nội dung Blue C cho rằng, yếu tố quan trọng đầu tiên của đổi mới sáng tạo là tư duy và tinh thần dám làm. “Nếu không có tư duy đó, tất cả những thứ công nghệ từ hiện đại đến quen thuộc, kể cả dữ liệu mà chúng ta không có mindset dùng đúng thì cũng không ăn thua”, ông Vũ nói.

Cách con người suy nghĩ sẽ định hình hành động và kết quả. Muốn đưa sản phẩm, dịch vụ Việt Nam ra thị trường quốc tế, doanh nghiệp cần có tầm nhìn tương xứng và thay đổi cách tiếp cận trong quá trình phát triển sản phẩm. Niềm tự hào về hàng Việt không thể chỉ dừng ở thông điệp, mà phải được thể hiện bằng chất lượng và giá trị thực tế mà sản phẩm mang lại.

Tuy nhiên, tư duy chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành hành động. Ông Vũ gợi ý áp dụng nguyên tắc KISS với bốn định hướng: giữ gìn những giá trị cốt lõi làm nên bản sắc doanh nghiệp; cải thiện những gì đang làm tốt; dừng những cách làm không còn phù hợp; đồng thời bắt đầu những điều mới, kể cả từ các hành động nhỏ.

Cách tiếp cận này cho thấy đổi mới không đồng nghĩa với việc phủ nhận những giá trị đã có. Doanh nghiệp cần giữ vững nền tảng tạo nên bản sắc, đồng thời chủ động điều chỉnh những thói quen đang cản trở sự phát triển.

Đưa đổi mới sáng tạo vào công việc hàng ngày

Từ góc độ thực thi, TS Chử Đức Hoàng - Chánh Văn phòng Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho rằng, văn hóa đổi mới thể hiện ở cách doanh nghiệp tiếp nhận những đề xuất khác thông lệ và ứng xử với thất bại.

“Phép thử của văn hóa sáng tạo nằm ở cách ứng xử với một đề xuất khác thông lệ. Người lao động được lắng nghe hay phải làm như cũ? Thử nghiệm chưa thành công được phân tích để học hỏi hay chỉ để tìm người chịu lỗi?”, ông Hoàng đặt vấn đề.

Theo Chánh Văn phòng Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia, doanh nghiệp không nhất thiết phải bắt đầu bằng những dự án lớn, mà có thể xuất phát từ các vấn đề cụ thể như cải thiện chất lượng sản phẩm, tối ưu quy trình hoặc nâng cao trải nghiệm khách hàng. Lãnh đạo cần xác định rõ mục tiêu, giao người phụ trách và bố trí nguồn lực phù hợp. Một cải tiến được đưa vào sử dụng và đánh giá hiệu quả có ý nghĩa thiết thực hơn những khẩu hiệu chung chung.

Để biến tư duy thành kết quả, doanh nghiệp cần lựa chọn đúng bài toán và có cách tổ chức thực hiện phù hợp. Theo ông Hoàng, khi xác định rõ vấn đề, có dữ liệu hoạt động và sự chỉ đạo phù hợp về công nghệ, doanh nghiệp có thể ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để xây dựng quy trình, biểu mẫu và công cụ giám sát, qua đó rút ngắn đáng kể thời gian triển khai.

Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ cần gắn với trách nhiệm, đào tạo nhân sự và đo lường hiệu quả thực tế, thay vì chỉ chú trọng đầu tư công cụ. Doanh nghiệp cũng cần có cơ chế đánh giá thử nghiệm, điều chỉnh cách làm và nhân rộng những cải tiến đã chứng minh được hiệu quả.

Năng lực đổi mới còn phụ thuộc vào khả năng học hỏi và kết nối. Việc hợp tác với các viện, trường, chuyên gia và đối tác công nghệ cần xuất phát từ nhu cầu thực tế, đồng thời chú trọng chuyển giao tri thức để doanh nghiệp chủ động duy trì, phát triển năng lực sau hợp tác.

Nhìn từ các ý kiến tại diễn đàn, xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo không thể chỉ dựa vào khẩu hiệu hay những khoản đầu tư công nghệ. Điều quan trọng là hình thành môi trường nơi người lao động dám đề xuất, lãnh đạo sẵn sàng lắng nghe, ý tưởng được thử nghiệm có trách nhiệm và những cải tiến hiệu quả được duy trì.

Khi tư duy đổi mới trở thành thói quen trong tổ chức, công nghệ mới có điều kiện phát huy giá trị, còn văn hóa doanh nghiệp được thể hiện bằng những kết quả cụ thể. Năng lực cạnh tranh khi đó không nằm ở số lượng công nghệ được đầu tư, mà ở khả năng liên tục cải tiến sản phẩm, dịch vụ và tạo ra giá trị thực cho khách hàng.