Kiến nghị bổ sung pháp lý cho sản phẩm tạo ra từ AI

Rào cản thủ tục bản quyền và khoảng trống pháp lý

Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) vừa có văn bản gửi Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch góp ý dự thảo báo cáo tổng kết việc triển khai thi hành Nghị định 17/2023/NĐ-CP về quyền tác giả, quyền liên quan.

Về công tác quản lý và khai thác quyền tác giả, VCCI phản ánh thủ tục xác lập quyền hiện nay vẫn mang tính thủ công và thiếu linh hoạt. Cụ thể, Điều 39 Nghị định 17/2023/NĐ-CP yêu cầu tác giả hoặc chủ sở hữu phải trực tiếp ký tên hoặc điểm chỉ vào tờ khai, ngay cả khi đã có cơ chế ủy quyền hợp pháp. Quy định này gây trở ngại lớn cho các cá nhân, tổ chức nước ngoài, làm gia tăng thời gian và chi phí thực hiện, đồng thời chưa tương thích với nguyên tắc quyền tác giả phát sinh tự động.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp lo ngại thực trạng các cơ quan thực thi thường coi Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả là điều kiện bắt buộc để xử lý xâm phạm. Trong khi theo luật định, quyền tác giả không phụ thuộc vào thủ tục đăng ký, Giấy chứng nhận chỉ nên được xem là một loại chứng cứ. Cách tiếp cận hiện nay đang làm giảm hiệu quả bảo vệ quyền và gây tốn kém không cần thiết cho các chủ thể quyền.

Trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, VCCI chỉ ra sự thiếu hụt khung pháp lý đối với các tác phẩm tạo ra từ trí tuệ nhân tạo (AI) và hoạt động khai thác văn bản, dữ liệu. Việc thiếu hướng dẫn cụ thể khiến doanh nghiệp gặp khó khăn khi xác định chủ thể quyền và phạm vi bảo hộ khi đầu tư vào các mô hình kinh doanh dựa trên huấn luyện AI.

Đồng thời, pháp luật hiện hành chưa có hướng dẫn chi tiết về ranh giới sử dụng tác phẩm trên môi trường số, bao gồm mạng xã hội, livestream, quảng cáo trực tuyến. Dù Luật Sở hữu trí tuệ đã có quy định về các trường hợp ngoại lệ, nhưng việc áp dụng trong thực tế số hóa rất phức tạp. Doanh nghiệp khó xác định trường hợp nào cần xin phép, trường hợp nào được miễn trừ, dẫn đến rủi ro pháp lý và tranh chấp bản quyền gia tăng.

Ngoài ra, trong hoạt động khai thác thương mại, việc thiếu hướng dẫn về phạm vi chuyển giao quyền trong các quan hệ lao động và thuê ngoài cũng đang tạo ra nguy cơ tranh chấp về chủ thể quyền trong ngành sáng tạo và công nghệ.

Về công tác bảo vệ và thực thi quyền, VCCI nhận định việc xử lý vi phạm trên không gian mạng đang gặp nhiều rào cản.

Thứ nhất, quy trình thu thập và lưu giữ chứng cứ điện tử chưa đầy đủ. Mặc dù Nghị định 17 đã đề cập đến các biện pháp này, nhưng thực tế vẫn thiếu hướng dẫn chi tiết, thống nhất, đặc biệt là với các vụ việc liên quan đến nền tảng trung gian nước ngoài.

Thứ hai, khái niệm "quy mô thương mại" - căn cứ quan trọng để xác định ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự - hiện vẫn chưa được làm rõ nội hàm. Việc thiếu các tiêu chí định lượng cụ thể như số lượng bản sao, giá trị hàng hóa, doanh thu... khiến cả doanh nghiệp và cơ quan thực thi lúng túng trong việc phân loại hành vi vi phạm là dân sự, hành chính hay hình sự.

Thứ ba, liên quan đến quyền nhân thân, pháp luật chưa có hướng dẫn phân biệt giữa việc chỉnh sửa kỹ thuật cần thiết cho khai thác hợp pháp với hành vi xâm phạm quyền nhân thân, gây cản trở việc tái sử dụng tác phẩm.

Đề xuất công nhận pháp lý cho tác phẩm từ AI

Trên cơ sở ý kiến của doanh nghiệp, VCCI đề nghị cơ quan soạn thảo xem xét bổ sung các quy định hướng dẫn cụ thể để hoàn thiện dự thảo.

Về thủ tục và quản lý, cho phép cơ chế ủy quyền toàn bộ theo Bộ luật Dân sự để đơn giản hóa thủ tục. Bổ sung hướng dẫn xác định chủ thể quyền trong quan hệ lao động, thuê ngoài và làm rõ các trường hợp ngoại lệ không phải xin phép trên không gian mạng.

Với công nghệ AI, bổ sung quy định công nhận địa vị pháp lý cho tác phẩm tạo ra bởi AI, xác định chủ sở hữu là người đầu tư hoặc vận hành hệ thống khi có sự can thiệp sáng tạo của con người. Thiết lập giới hạn quyền tác giả cho hoạt động khai thác văn bản, dữ liệu để huấn luyện AI và yêu cầu minh bạch mức độ sử dụng AI trong hồ sơ đăng ký.

Liên quan về thực thi và bảo vệ quyền, VCCI kiến nghị bổ sung hướng dẫn thống nhất về cơ chế thu thập, bảo quản chứng cứ điện tử. Đặc biệt, cần quy định rõ nội hàm và cách áp dụng khái niệm "quy mô thương mại" để làm cơ sở xác định trách nhiệm hình sự, cũng như phương pháp tính toán thiệt hại phi vật chất trên môi trường số.

VCCI kỳ vọng những góp ý này sẽ được Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch cân nhắc để chỉnh sửa, hoàn thiện hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ, tạo hành lang pháp lý an toàn và thuận lợi cho doanh nghiệp.